Vài nét bản sắc văn hóa dân tộc Thái ở Mai Châu

Từ đó đến nay đã hơn 600 năm với bao biến động của lịch sử, hưng phế của các triều đại... đồng bào Thái nơi đây vẫn thủy chung với đất, với bản mường. Từ Ðất và Nước của Mai Châu, họ đã tạo dựng nên bản sắc văn hóa dân tộc Thái Mai Châu có cội nguồn văn hóa Thái nhưng đã giao thoa và tiếp nhận nhiều yếu tố văn hóa Mường - văn hóa "bản địa" của người Hòa Bình cổ.

Nhà sàn của người Thái ở Mai Châu không còn giữ kiểu nhà sàn "chính thống" như ở Tây Bắc, trên hai đầu hồi không có "khau cút" - một nét đặc trưng tiêu biểu, đậm chất Thái Tây Bắc. Ngôi nhà sàn ở Mai Châu gần gũi với kiểu dáng của nhà sàn Mường Bi nhưng gầm sàn nâng cao hơn, chân cột thanh hơn, cầu thang lên có lan can tay vịn, ván thưng vách chứ không dùng phên đan hoa văn như nhà sàn Mường. Trước đây, người Thái có ba gian lớn: gian tiếp khách (hoóng noóc); gian giữa có bàn thờ ma nhà, bếp lửa để sưởi và uống rượu, chỗ ngủ của cả gia đình; gian bếp (hoóng cuộng), dành riêng cho phụ nữ làm bếp núc và dệt vải có cầu thang đi lên riêng.

Ngày nay, bố cục các gian nhà có thay đổi để phục vụ nhu cầu của khách du lịch và thích ứng với cuộc sống. Nhiều nhà đã bỏ gian bếp và làm nhà "kép" (nhà ở - bếp) cho tiện; nhưng bàn thờ, bếp lửa ở giữa nhà để sưởi và uống rượu cần, là những thứ không thể thiếu trong đời sống hằng ngày của người Thái. Kỹ thuật làm nhà sàn vẫn giữ được những nét cơ bản của cha ông: cầu thang làm bằng gỗ, có tay vịn; dãy xà ngang làm bằng những thân cây dài hàng chục mét được gọt đẽo phẳng lỳ, tạo nên bộ khung chắc, khỏe, đủ sức đỡ mái nhà đồ sộ và làm cho không gian nhà rộng rãi, sáng sủa. Những lớp gianh lợp mái được buộc vào khung mái và được đè chặt bởi chiếc đòn nóc (pha bôn) có trang trí "đặc" Thái.

Nhà sàn là nơi thể hiện rất rõ "bản sắc văn hóa" của người Thái Mai Châu. Ðó không chỉ là nơi ăn ở, sinh hoạt hằng ngày mà còn là nơi tế lễ, sinh hoạt văn hóa của gia đình họ hàng - cộng đồng trong dịp lễ hội bên bàn thờ - bếp lửa. Ngồi quanh vò rượu cần, ta say rượu, say các cô gái Thái uyển chuyển trong váy áo tha thướt. Chiếc áo "cóm" mầu trắng, cổ tròn, xẻ hai bên vai để chui đầu, ôm gọn dáng hình thon thả, hòa hợp với chiếc váy đen dài trùm gót.

Tiếp thu chọn lọc và cải tiến y phục của phụ nữ Mường, phụ nữ Thái không giấu đầu cạp váy vào phần dưới thân áo cóm như phụ nữ Mường, mà phô nó ra ngoài. Trên nền áo cóm trắng - thân váy đen, cạp váy là cả một công trình nghệ thuật thể hiện khiếu thẩm mỹ và bàn tay dệt, thêu khéo léo của thiếu nữ Thái, để "tôn" lên vẻ đẹp trời cho. Cạp váy có hai phần: nửa trên (lang tênh), dệt hai mầu đen trắng, hoa văn giản đơn; nửa dưới (lang tớ) gắn với thân váy, dệt bằng tơ tằm xen vài mầu (4 đến 6 mầu), có hoa văn hình rồng, phượng, hoa sen. Nếu không có chiếc cạp váy nghệ thuật này thì mầu đen của thân váy hẳn sẽ gây cảm giác "nặng nề". Ðồng bộ với áo váy, chiếc khăn trắng, được gấp nếp ôm gọn búi tóc trên đầu và để nhọn trước trán. Học lối vấn khăn của phụ nữ Mường, phụ nữ Thái Mai Châu không đội chiếc khăn piêu thêu chỉ ngũ sắc như phụ nữ Thái Tây Bắc nữa, mà vẫn đẹp. Các cô gái Mai Châu càng đẹp hơn trong những ngày xuân vui hội với khăn trắng, áo cóm trắng, váy đen có đính cạp rồng, cạp phượng, thắt dải lưng xanh hoặc đỏ, chùm dây xà tích bạc lóng lánh bên hông, cổ tay tròn trịa đeo 2 đến 3 chiếc vòng bạc.

Người Thái Mai Châu hôm nay vẫn giữ được bản sắc văn hóa dân tộc trong từng nếp nhà, trong sinh hoạt văn hóa với y phục, âm nhạc, lễ và hội truyền thống.

Bên bếp lửa nhà sàn, ta được thả mình, hòa mình vào hồn Thái Mai Châu trong tiếng khèn, điệu múa của các thiếu nữ Thái mềm mại, tươi đẹp; càng thêm yêu, thêm thấm thía hồn dân tộc. Ðó chính là mạch ngầm, vẫn hằng chảy xuyên qua thời gian, để làm nên giá trị văn hóa đích thực.