Từ thực tế 40 năm đào tạo chuyên toán  ở Trường đại học Sư phạm Hà Nội

Khóa đầu tiên của chuyên toán miền bắc (1965 - 1967) đặt ở Khoa Toán Ðại học Tổng hợp Hà Nội (ÐHTHHN), nay là Trường đại học Khoa học tự nhiên Hà Nội). Năm 1966, các lớp chuyên toán toàn miền bắc được chuyển về hai đại học sư phạm. Học sinh trúng tuyển ở các tỉnh từ Nam Ðịnh trở vào học tại Ðại học Sư phạm Vinh, học sinh trúng tuyển của các tỉnh còn lại học tại Ðại học Sư phạm Hà Nội (ÐHSPHN).

Chuyên toán của ÐHTHHN không mở năm 1966, nhưng năm sau đã mở lại. Học sinh các tỉnh từ Nam Ðịnh trở ra được chia theo điểm cho chuyên toán ÐHSPHN và ÐHTHHN. Những năm đầu còn dùng tên "lớp toán đặc biệt", rồi "lớp toán năng khiếu". Băn khoăn mãi và đến hơn hai năm sau cái tên "chuyên toán" mới được nghĩ ra và dùng cho đến nay. Rồi lần lượt các tỉnh, thành phố cho ra đời lớp chuyên toán, rồi các quận, huyện cũng có lớp chuyên. Không những thế còn cả các loại lớp chuyên về lý, hóa, sinh, văn, tiếng Anh, tiếng Nga...

Một điều luôn được đánh giá như thành tích nổi bật của các lớp chuyên là số học sinh đạt kết quả cao trong các kỳ thi học sinh giỏi quốc gia và quốc tế. Từ khi Việt Nam tham gia các kỳ thi toán quốc tế của học sinh phổ thông, chuyên toán ÐHSPHN luôn là một trong hai nguồn chính, cùng với chuyên toán ÐHTHHN, cung cấp thành viên cho đội tuyển quốc gia. Tuy chưa đạt được nhiều thành tích như chuyên toán ÐHTHHN chuyên toán ÐHSPHN hầu như năm nào cũng giành được giải, và đến nay đã có tổng cộng 10 Huy chương vàng, 19 Huy chương bạc và 10 Huy chương đồng.

Tuy nhiên, theo tôi hai điều sau còn quan trọng hơn khi nói về đóng góp cho xã hội của các lớp chuyên toán nói chung và của chuyên toán ÐHSPHN nói riêng.

Một là, với những rèn luyện ban đầu nơi đây, nhiều người đã tiếp tục học và làm toán hoặc đi tiếp vào những ngả đường khác nhau của khoa học. Nhiều người đã theo đuổi các nghiên cứu về vật lý lý thuyết, cơ học lượng tử, hóa học, sinh học phân tử, tin học, các phương pháp tính toán trong khoa học vật liệu, toán và tin học sinh học, trong y học,...

Có thể kể ra một số học sinh chuyên toán ÐHSPHN đã theo đuổi nghiệp làm toán với nhiều kết quả như Nguyễn Tự Cường, Ðặng Hùng Thắng, Phạm Huy Ðiển, Vũ Ðình Hòa, Vũ Kim Tuấn, Ðỗ Ðức Thái, Nguyễn Ðình Công, Nguyễn Ðông Yên, Ðinh Tiến Cường,... hoặc trong một tương lai gần với Lê Thái Hoàng, Vũ Ngọc Minh, Nguyễn Trọng Cảnh, Nguyễn Kim Sơn,...

Một con số không nhỏ các bạn đã giành cả cuộc đời cho sự nghiệp dạy toán, dạy người như Phan Văn Lân (khóa 1) nay là Giám đốc Sở Giáo dục và Ðào tạo Phú Thọ, Nguyễn Trọng Cầu (khóa 10) là Phó Giám đốc Sở Giáo dục và Ðào tạo Hải Dương,... và nhiều người đang là trụ cột cho phong trào dạy toán giỏi khắp đất nước.

Hai là, nhiều người đã theo học, tự học hoặc rèn luyện qua thực tế, thành những cá nhân xuất sắc trong nhiều lĩnh vực, thành các nhà quản lý, nhà ngoại giao, thương nhân, doanh nhân, bác sĩ, kỹ sư,... như Nguyễn Lân Việt (khóa 2), nay là Hiệu trưởng Trường đại học Y Hà Nội; Lê Ðình Long (khóa 7), nay là Tổng giám đốc Ngân hàng thương mại cổ phần quốc tế Việt Nam VIBank,...

Mặc dù những việc chúng ta đã làm được ở các lớp chuyên là rất đáng tự hào, nhưng đứng trước những thay đổi và thách thức của thời cuộc, khi nhìn về quá trình trưởng thành và nhu cầu về một đội ngũ những cá nhân xuất sắc ở nhiều lĩnh vực rất cần cho việc xây dựng đất nước, đề nghị của tôi là chúng ta nên chuyển việc đào tạo "chuyên" thành đào tạo "toàn diện với chất lượng cao" cho những học sinh xuất sắc toàn diện hoặc có năng khiếu đặc biệt.

Cụ thể, nên xem xét chuyển khối chuyên toán - tin của ÐHSPHN, cùng các khối chuyên khác, thành một trường THPT với hai khối về khoa học tự nhiên và khoa học xã hội, gọi đơn giản là trường THPT của ÐHSPHN. Những điều cơ bản là:

(a) Các em được tuyển chọn là các em hoặc xuất sắc toàn diện về khoa học tự nhiên/xã hội, hoặc có năng khiếu vượt trội về một (vài) môn của khoa học tự nhiên/xã hội ở bậc THCS.

(b) Các em được học tập toàn diện, được học tốt về tiếng Việt và tiếng Anh. Các em có năng khiếu vượt trội về một môn nào đó sẽ được sinh hoạt ngoại khóa trong các nhóm do các thầy cô giỏi dẫn dắt.

(c) Trường gồm các thầy cô dạy giỏi ở tất cả các môn và có điều kiện học tập tốt.

Tại sao nên làm trường này mà không phải trường chuyên? Vì lẽ: Người tài phải được đào tạo và rồi trưởng thành qua thực tiễn. Ðây là con đường của hàng chục năm. Không cần và không nên hướng quá sớm các em vào một lĩnh vực hẹp của khoa học. Sớm quá, hẹp quá sẽ dễ bị cùn và không đi được đường dài, ít khả năng thích nghi và tự thay đổi; con người cần có hiểu biết toàn diện, trước và cùng lúc với việc đi vào một lĩnh vực hẹp. Trước hết là vì chính hạnh phúc của chính các em.

Ngoài ra, kiến thức toàn diện là rất cần cho khoa học. Chẳng hạn nếu không viết và nói tiếng Việt đúng, biết diễn đạt và giao tiếp, chắc các em không thể giỏi tiếng Anh, và vì thế cũng rất hạn chế trong nghiên cứu khoa học, khó thành nhà khoa học giỏi; chỉ một vài em trong số mấy chục em xuất sắc tuyển chọn mỗi năm sẽ tiếp tục làm toán, vậy sao chúng ta vẫn chuyên toán? Tư duy toán học hay một phương pháp tư duy nào khác phổ quát hơn nên được trang bị cho các em? Một môi trường học tập phổ thông với thầy bạn giỏi, được kích thích khát khao, được dẫn dắt sáng tạo, được dạy và luyện cách suy nghĩ, cách làm việc khoa học, theo tôi là cần thiết hơn cho hầu hết những người ưu tú của tương lai, kể cả các nhà toán học.

Môi trường này cho phép một vài em có năng khiếu đặc biệt vẫn được phát triển, và cho phép những em xuất sắc khác phấn đấu với lòng tự tin và niềm kiêu hãnh trước một tương lai với nhiều ngả đường có thể theo đuổi. Nôm na là chúng ta không nên nuôi "gà chọi", mà nuôi các loại "gà đẻ trứng vàng".

Với lòng trân trọng và biết ơn sâu sắc với Khối chuyên toán - tin ÐHSPHN, tôi đề nghị chúng ta cùng nhìn lại mục tiêu và con đường của các lớp chuyên hiện nay, và mạnh dạn thực hiện các thay đổi cần thiết trong những năm tới đây.