Tranh chấp tên miền ".vn": Cần cơ chế pháp lý

Số lượng các tên miền kiểu này ngày một gia tăng tỷ lệ thuận với số lượng tên miền ".vn" được đăng ký. Chủ sở hữu nhãn hiệu bị các tổ chức, cá nhân khác đăng ký mất tên miền trùng hoặc tương tự gây nhầm lẫn với nhãn hiệu của mình, với các quy định của pháp luật hiện tại, sẽ không có cơ sở pháp lý vững chắc nào để có thể kiện đòi lại tên miền của mình ngoài việc tìm và thương lượng với tổ chức, cá nhân đang nắm giữ tên miền của mình.

Hàng loạt các công ty lớn, là chủ sở hữu những nhãn hiệu có tiếng vẫn đang không biết làm cách nào để ngăn chặn việc vi phạm hay lợi dụng sự nổi tiếng của nhãn hiệu của mình. Có lẽ đã đến lúc, cần phải có những định chế pháp lý để ngăn chặn và giải quyết triệt để những hành vi vi phạm này để bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của chủ nhãn hiệu cũng như bảo đảm sự phát triển lành mạnh của hệ thống tên miền “.vn”.

Cơ chế pháp lý hiện tại

Liên quan tới các tranh chấp tên miền “.vn”, hiện tại, trong hệ thống văn bản pháp luật Việt Nam mới chỉ có một số văn bản: Luật Công nghệ thông tin có hiệu lực từ ngày 1-1-2007, Luật Sở hữu trí tuệ có hiệu lực từ ngày 1-1-2006, Quyết định số 27/2005/QĐ-BBCVT ngày 11-8-2005 của Bộ trưởng Bưu chính-Viễn thông Ban hành "Quy định về quản lý và sử dụng tài nguyên Internet".

Các quy định về tranh chấp tên miền ".vn" trong Luật Công nghệ thông tin

Luật Công nghệ thông tin điều chỉnh cách thức giải quyết tranh chấp tên miền tại Điều 76. Điều luật này mới chỉ quy định về mặt hình thức giải quyết đối với tranh chấp liên quan tới việc đăng ký, sử dụng tên miền ".vn" mà không đề cập tới mặt nội dung của tranh chấp tên miền. Theo Điều luật này, các tranh chấp tên miền ".vn" sẽ được giải quyết qua ba hình thức: 1) thông qua thương lượng, hòa giải; 2) thông qua trọng tài; 3) khởi kiện tại Tòa án.

Thương lượng và hoà giải thực ra không phải là một hình thức giải quyết tranh chấp, nó chỉ là một giai đoạn trong bất cứ trình tự giải quyết tranh chấp nào mà thôi. Hơn thế nữa, việc giải quyết bằng thương lượng và hoà giải cũng không phải là giải pháp (sẽ được trình bày ở dưới).

Các quy định về tranh chấp tên miền ".vn" trong Luật Sở hữu trí tuệ

Xét về bản chất, tên miền không bao giờ là đối tượng của Luật Sở hữu trí tuệ, điều này cũng đã được khẳng định tại Điều 3 của Luật Sở hữu trí tuệ khi điều luật này quy định về các đối tượng của quyền sở hữu trí tuệ, theo đó, đối tượng của quyền sở hữu trí tuệ bao gồm:

“1. Đối tượng quyền tác giả bao gồm tác phẩm văn học, nghệ thuật, khoa học; đối tượng quyền liên quan đến quyền tác giả bao gồm cuộc biểu diễn, bản ghi âm, ghi hình, chương trình phát sóng, tín hiệu vệ tinh mang chương trình được mã hoá.

2. Đối tượng quyền sở hữu công nghiệp bao gồm sáng chế, kiểu dáng công nghiệp, thiết kế bố trí mạch tích hợp bán dẫn, bí mật kinh doanh, nhãn hiệu, tên thương mại và chỉ dẫn địa lý.

3. Đối tượng quyền đối với giống cây trồng là giống cây trồng và vật liệu nhân giống.”

Tuy nhiên, tại Điều 130, khi quy định về vấn đề cạnh tranh không lành mạnh, Luật Sở hữu trí tuệ tại điểm d, khoản 1 lại có một quy định có vẻ tréo ngoe khi cho rằng: “Đăng ký, chiếm giữ quyền sử dụng hoặc sử dụng tên miền trùng hoặc tương tự gây nhầm lẫn với nhãn hiệu, tên thương mại được bảo hộ của người khác hoặc chỉ dẫn địa lý mà mình không có quyền sử dụng nhằm mục đích chiếm giữ tên miền, lợi dụng hoặc làm thiệt hại đến uy tín, danh tiếng của nhãn hiệu, tên thương mại, chỉ dẫn địa lý tương ứng” là hành vi cạnh tranh không lành mạnh.

Với quy định này, việc giải quyết tranh chấp tên miền sẽ gặp không ít khó khăn khi bị điều chỉnh bởi hai hệ thống luật khác nhau. Hơn thế nữa, chỉ với quy định không đầy đủ về các yếu tố cần chứng minh để khẳng định một hành vi đăng ký, chiếm giữ hoặc sử dụng tên miền là hành vi cạnh tranh không lành mạnh như vậy, sẽ làm việc giải quyết tranh chấp tên miền không còn mang tính hiệu quả cao.

Các quy định về tranh chấp tên miền “.vn” trong Quy định về quản lý và sử dụng tài nguyên Internet.

Quy định về quản lý và sử dụng tài nguyên Internet được ban hành kèm theo Quyết định số 27 là văn bản chuyên ngành, điều chỉnh trực tiếp việc quản lý và sử dụng tài nguyên Internet, trong đó có tên miền được ban hành trước thời điểm Luật Công nghệ thông tin và Luật Sở hữu trí tuệ ra đời. Các quy định trong đó chủ yếu điều chỉnh về mặt trình tự nội dung đăng ký, cấp phát, và quản lý tên miền ở góc độ hành chính nhà nước. Vấn đề tranh chấp tên miền chỉ được điều chỉnh tại duy nhất Điều 18 về giải quyết khiếu nại. Khoản 2 Điều 18 quy định:

“2. Nếu khiếu nại có liên quan đến việc cấp tên miền xâm phạm quyền và lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân khác có trước ngày đăng ký, Trung tâm Internet Việt Nam khuyến khích và tạo điều kiện thuận lợi để các bên liên quan tự thoả thuận giải quyết.” Trong trường hợp không tự thoả thuận được, Trung tâm Internet giải quyết khiếu nại theo thủ tục quy định.

Tuy nhiên, quy định này còn thiếu và yếu ở một số điểm sau:

Thứ nhất, việc tự thoả thuận giải quyết nếu thành công cuối cùng cũng sẽ nhằm mục đích để bên đã đăng ký sử dụng tên miền “.vn” chuyển nhượng lại tên miền cho bên cần (thường là chủ nhãn hiệu) hoặc huỷ không sử dụng tên miền (khả năng này ít có thể xảy ra khi chủ thể đã bỏ tiền ra đăng ký tên miền).

Việc chuyển nhượng, cho thuê, bán lại tài nguyên Internet (trong đó có tên miền) là bị nghiêm cấm theo quy định tại khoản 2 Điều 2 Quy định về quản lý và sử dụng tài nguyên Internet. Do đó, có tự thoả thuận giải quyết được cũng không biết làm thế cho đúng luật để có thể chuyển tên miền từ tổ chức này qua tổ chức khác. Cách duy nhất mà các tổ chức hay cá nhân có thể “lách luật” khi chuyển nhượng tên miền cho nhau là: chủ sở hữu tên miền hiện tại hoàn trả tên miền cho VNNIC (Trung tâm Internet Việt Nam) rồi sau đó người muốn nhận chuyển nhượng đăng ký lại.

Thứ hai, nếu tranh chấp tên miền không có quy định pháp luật điều chỉnh rõ ràng, cứ có tranh chấp là thương lượng theo thoả thuận giải quyết thì các tổ chức, cá nhân cứ nhằm vào các tên miền là nhãn hiệu nổi tiếng mà nhanh chân đăng ký rồi đợi chủ sở hữu nhãn hiệu thoả thuận. Điều này sẽ tạo ra một tiền lệ xấu và hạn chế việc phát triển lành mạnh của hệ thống tên miền ".vn".

Từ các quy định trên, có thể thấy, luật pháp Việt Nam còn thiếu các quy định pháp lý điều chỉnh toàn diện về mặt thủ tục cũng như về nội dung các tranh chấp tên miền. Việc chỉ có một số ít các quy định về mặt thủ tục, mà không có các quy định về mặt nội dung, khiến cho các tranh chấp tên miền rơi vào tình trạng bế tắc. Các tổ chức cá nhân có liên quan không biết dựa vào quy định nào để mà khiếu nại. Nói tên miền là của mình cũng không phải, nói không cũng không phải. Cơ quan có thẩm quyền, nếu nhận được đơn khiếu nại, đơn kiện đúng về mặt trình tự cũng không thể đưa ra phán quyết hợp tình hợp lý. Từ đó cho thấy, đã đến lúc cần phải ban hành và thiết lập quy chế giải quyết tranh chấp liên quan tới tranh chấp tên miền ".vn".

Hướng điều chỉnh

Một số quy định quốc tế và của một số nước về tranh chấp tên miền

Chính sách thống nhất giải quyết tranh chấp tên miền (UDRP)

UDRP được soạn thảo bởi ICANN (tổ chức quản lý tên và số hiệu Internet) vào cuối năm 1999 thiết lập trình tự hành chính, giải quyết các tranh chấp tên miền phát sinh thông qua các cam kết trong hợp đồng giữa nhà đăng ký và người đăng ký trên toàn bộ các tên miền có đuôi .aero, .biz, .cat, .com, .coop, .info, .jobs, .mobi, .museum, .name, .net, .org, .pro, .tel và .travel.

 UDRP còn có thể được áp dụng với các tên miền của các quốc gia phê chuẩn UDRP thí dụ như : .tv , .cy., .cc, .ro… Theo quy định của UDRP, bên khởi kiện có thể đòi được tên miền nếu chứng minh được ba yếu tố :

1) Tên miền trùng hoặc tương tự tới mức gây nhầm lẫn với nhãn hiệu hàng hoá hoặc nhãn hiệu dịch vụ mà người khởi kiện là chủ sở hữu; và

2) Người bị kiện không có quyền hoặc lợi ích hợp pháp liên quan tới tên miền đó; và

3) Người bị kiện đăng ký và sử dụng tên miền đó với mục đích xấu.

Nghĩa vụ chứng minh thuộc về bên khởi kiện. Người khởi kiện có thể lựa chọn một trong bốn tổ chức : (1) Trung tâm Giải quyết tranh chấp tên miền châu Á. (ADNDRC), (2) Viện quốc tế về Giải quyết và Ngăn ngừa xung đột (CPR), (3) Trung tâm Trọng tài quốc gia (NAF), (4) Trung tâm hoà giải và trọng tài của Tổ chức sở hữu trí tuệ thế giới (WIPO Center) để giải quyết tranh chấp. Mỗi tổ chức, ngoài việc áp dụng UDRP như luật nội dung, sẽ áp dụng các quy định về trình tự giải quyết tranh chấp tên miền riêng của mình.

Việc giải quyết tranh chấp tên miền thông qua hình thức trọng tài thông thường mất từ 40 đến 50 ngày tuỳ từng vụ việc và chi phí giải quyết vụ việc từ 1.500 USD (một trọng tài) đến 4.000 USD (ba trọng tài) tuỳ số lượng trọng tài viên giải quyết.

Quy định của Hoa Kỳ, Trung Quốc

ACPA của Hoa Kỳ

ACPA - Đạo luật liên bang xử lý hành vi chiếm đoạt tên miền của Hoa Kỳ có hiệu lực ngày 29-10-1999. ACPA được ban hành nhằm tạo cơ sở pháp lý cho các chủ sở hữu nhãn hiệu có thể khởi kiện đòi lại tên miền từ những chủ thể đăng ký tên miền giống hoặc tương tự tới mức gây nhầm lẫn với nhãn hiệu của mình và sử dụng chúng với mục đích xấu.

Để có thể thắng kiện trong các vụ việc tranh chấp tên miền, nguyên đơn phải chứng minh các vấn đề sau:

1) Bị đơn có mục đích xấu nhằm trục lợi từ nhãn hiệu của mình;

2) Đăng ký và bán, hoặc sử dụng một tên miền mà nó:

a) Trong trường hợp nhãn hiệu có khả năng phân biệt vào thời điểm đăng ký tên miền, là giống hoặc tương tự gây nhầm lần với nhãn hiệu.

b) Trong trường hợp là nhãn hiệu nổi tiếng vào thời điểm đăng ký tên miền, là giống hoặc tương tự gây nhầm lẫn hoặc làm lu mờ nhãn hiệu đó; hoặc

c) Là nhãn hiệu, từ ngữ hoặc tên được bảo hộ theo Điều 18 U.S.C. § 706 hoặc 36 U.S.C. § 220506.

ACPA cho phép toà án thu hoặc huỷ tên miền hoặc chuyển giao tên miền cho chủ nhãn hiệu. Liên quan tới vấn đề thiệt hại thực tế, nguyên đơn có thể được yêu cầu bồi thường thiệt hại theo luật định và toà án có thể xem xét quyết định mức bồi thường thiệt hại từ mức 1.000 USD đến 100.000 USD cho mỗi tên miền vi phạm.

 CNNIC DRP của Trung Quốc

Cũng với những quy định tương đồng với UDRP, Chính sách giải quyết tranh chấp tên miền CNNIC bắt đầu có hiệu lực vào ngày 17-3-2006 và thay thế cho Chính sách năm 2002 trước đó.

Chính sách này cho phép tổ chức hoặc cá nhân cho rằng một tên miền đã được đăng ký nào đó vi phạm quyền hoặc lợi ích của mình có thể nộp đơn khởi kiện tại cơ quan giải quyết tranh chấp tên miền. Trong đơn kiện, bên khởi kiện phải chứng minh được các yếu tố sau:

1) Tên miền tranh chấp trùng hoặc tương tự gây nhầm lẫn với nhãn hiệu hoặc tên mà bên khởi kiện có quyền hoặc lợi ích.

2) Người nắm giữ tên miền không có quyền hoặc lợi ích hợp pháp liên quan tới tên miền hoặc một phần của tên miền tranh chấp.

3) Người nắm giữ tên miền đã đăng ký hoặc sử dụng tên miền đó với mục đích xấu.

Chính sách này cũng quy định rất rõ những chứng cứ để chứng minh hành vi đăng ký và sử dụng tên miền có mục đích xấu:

1) Đăng ký tên miền với mục đích để bán, cho thuê hoặc chuyển giao tên miền cho bên khởi kiện hoặc cho đối thủ cạnh tranh của bên khởi kiện hoặc để đạt được các lợi ích không chính đáng.

2) Chủ sở hữu tên miền đăng ký tên miền nhằm ngăn chặn bên khởi kiện có thể sử dụng nhãn hiệu hoặc tên của mình bằng tên miền.

3) Chủ sở hữu tên miền có mục đích nhằm phá hoại uy tín, hoặc cản trở hoạt động kinh doanh bình thường của bên khởi kiện hoặc tạo ra sự nhầm lẫn cho người tiêu dùng.

4) Một số trường hợp khác

Hướng giải quyết tranh chấp tên  miền ".vn"?

Để ngăn chặn và giải quyết triệt để các tranh chấp liên quan tới tên miền ".vn", bảo đảm được các quyền lợi của chủ nhãn hiệu cũng như để hệ thống tên miền ".vn" phát triển lành mạnh, việc xây dựng cơ chế giải quyết tranh chấp đối với tên miền ".vn" là việc cần làm ngay. Về cơ bản, chúng ta có thể lựa chọn một hoặc cả hai giải pháp dưới đây:

Thứ nhất, gia nhập UDRP

Chính sách thống nhất giải quyết tranh chấp tên miền (UDRP) là văn bản mở cho các nước tham gia phê chuẩn. Khi Việt Nam tham gia vào UDRP, các tranh chấp tên miền ".vn" có thể được đưa ra giải quyết theo trình tự của UDRP.

Việc gia nhập UDRP sẽ tạo ra một số thuận lợi như: các quy định rất rõ ràng, các trọng tài viên có chuyên môn sâu và kinh nghiệm, trình tự thủ tục giải quyết nhanh gọn (chỉ từ 40 đến 50 ngày cho mỗi vụ việc tranh chấp), việc tranh tụng hoàn toàn qua mạng, tranh chấp tên miền ".vn" có thể được giải quyết ngay không cần chờ đợi soạn thảo quy định, các bên tranh chấp có thể dễ dàng tham gia giải quyết tranh chấp vì nó là trình tự thống nhất cho dù các bên tranh chấp có quốc tịch khác nhau.

Điều bất lợi của UDRP có lẽ là mức phí tương đối cao so với mặt bằng chung của Việt Nam (từ 1.500 USD đến 4.000 USD, chưa bao gồm phí luật sư, tuỳ thuộc vào số lượng trọng tài tham gia giải quyết vụ việc) và theo UDRP thì không có cơ chế bồi thường thiệt hại cho chủ nhãn hiệu.

Thứ hai, ban hành văn bản pháp luật của Việt Nam về giải quyết tranh chấp tên miền theo mô hình trọng tài.

Cho dù có tham gia UDRP, về lâu về dài Việt Nam vẫn phải có các quy định pháp luật nội địa điều chỉnh các tranh chấp tên miền ".vn" bằng con đường trọng tài hoặc toà án. Việc tranh chấp tên miền ".vn" không chỉ đơn thuần là việc đòi lại tên miền mà còn liên quan tới các thiệt hại do việc sử dụng tên miền vi phạm pháp luật gây ra. Do đó cần có quy định pháp lý để chủ nhãn hiệu có thể yêu cầu bên vi phạm bồi thường thiệt hại.

Trong thực tiễn, quy định có liên quan tới tranh chấp tên miền của các nước là giống nhau vì bản chất “quốc tế” của tên miền. Việc có các quy định về tranh chấp tên miền ".vn" khác về cơ bản so với UDRP và các nước sẽ tạo ra sự khó khăn cho sự phát triển tên miền ".vn" cũng như sự mâu thuẫn giữa văn bản pháp luật của Việt Nam so với quy định mang tính quốc tế đối với một đối tượng đặc biệt mang bản chất “không biên giới” này.

 Dù là quy định pháp luật của nước nào đi chăng nữa, các quy định về mặt nội dung của tranh chấp tên miền cũng đều xoay quanh ba yêu tố nêu ở trên và thường được giải quyết thông qua tổ chức trọng tài (ở Hoa Kỳ, theo ACPA, các bên có thể giải quyết tranh chấp tên miền trước toà án) và thường là trung tâm trọng tài thương mại quốc tế đứng ra giải quyết các tranh chấp tên miền. Thí dụ, ở Singapore, Trung tâm Trọng tài Thương mại Quốc tế Singapore (SGIAC) đứng ra giải quyết các tranh chấp tên miền .sg. Tại Trung Quốc, Uỷ ban Trọng tài Thương mại Quốc tế Trung Quốc (CIETAC) giải quyết các tranh chấp tên miền .cn.

Luật sư Vũ Thái Hà
Công ty Tư vấn YouMe Việt Nam