Sửa đổi Bộ luật Hình sự, hoàn thiện quy định về hình phạt

Mở rộng phạm vi áp dụng hình phạt tiền đối với một số tội danh

Theo Bộ Công an, chế tài hình phạt tử hình trong Bộ luật Hình sự đã thể hiện chính sách khoan hồng, nhân đạo của Nhà nước đối với người phạm tội; tuy nhiên tội phạm áp dụng hình phạt tử hình vẫn còn rộng, chưa đáp ứng các chuẩn mực quốc tế, đặc biệt là Công ước Liên hợp quốc về quyền chính trị và dân sự mà Việt Nam là thành viên.

Trong khi đó, Bộ luật Hình sự hiện hành chưa quy định về việc khi hết thời hiệu thi hành bản án tử hình thì người bị kết án được chuyển xuống tù chung thân, gây khó khăn trong một số trường hợp.

Đối với hình phạt tiền, phạm vi các tội danh áp dụng còn tương đối hẹp, chưa bao quát hết các trường hợp nên áp dụng hình phạt tiền trong thực tiễn như đối với người phạm tội rất nghiêm trọng thuộc nhóm các tội phạm về chức vụ để thể chế hóa quan điểm của Đảng về tăng cường hình phạt tiền.

Mức phạt tiền tối thiểu là tương đối thấp, chưa phù hợp với tình hình phát triển kinh tế, xã hội, chưa tính đến sự thay đổi của mức lương cơ sở và thu nhập bình quân đầu người của người dân ở thời điểm hiện tại, chưa đáp ứng được khuyến nghị của Lực lượng đặc nhiệm tài chính về chống rửa tiền (FATF) và Nhóm châu Á-Thái Bình Dương về chống rửa tiền (APG) về hình phạt tiền đối với pháp nhân thương mại.

Thực tiễn cho thấy, các đối tượng phạm tội nêu trên đều thu lợi bất chính rất lớn, có những vụ án lên đến hàng nghìn con người.

Đối với hình phạt cải tạo không giam giữ, phạm vi còn hẹp dẫn đến hạn chế áp dụng trong một số trường hợp cụ thể trên thực tiễn như: người phạm tội rất nghiêm trọng do vô ý nhưng đã khắc phục toàn bộ hậu quả, bồi thường toàn bộ thiệt hại và có đủ các điều kiện quy định khác.

Mức phạt tù ở một số loại tội danh có nhiều diễn biến phức tạp, gây ảnh hưởng trực tiếp đến tính mạng, sức khỏe, nhân phẩm, danh dự, tự do của con người; các tội về kinh doanh, thương mại, hàng giả, thực phẩm, thuốc chữa bệnh, môi trường... còn thấp chưa tương xứng, chưa bảo đảm tính tính răn đe, phòng ngừa tội phạm và bảo đảm tính công bằng trong chính sách hình sự.

Bộ luật Hình sự hiện hành chưa có quy định về hình phạt “Lao động công ích”, về biện pháp giám sát điện tử đối với những người bị áp dụng hình phạt ngoài tù hoặc các biện pháp tư pháp ở cộng đồng.

Do đó, theo Bộ Công an, tiếp tục thu hẹp phạm vi 10 tội danh còn áp dụng hình phạt tử hình trong Bộ luật Hình sự hiện hành, chỉ giữ lại hình phạt tử hình đối với các tội danh có tính chất “tội ác nghiêm trọng”, xâm phạm đến khách thể đặc biệt quan trọng, gây những hậu quả nặng nề về mặt kinh tế, xã hội và an ninh con người… Nếu hết thời hiệu thi hành án đối với người bị kết án tử hình thì hình phạt tử hình chuyển thành tù chung thân.

Mở rộng phạm vi áp dụng hình phạt tiền đối với một số tội danh. Nâng mức phạt tiền tại một số loại tội danh có nhiều diễn biến phức tạp, gây ảnh hưởng trực tiếp đến tính mạng, sức khỏe, nhân phẩm, danh dự, tự do của con người; các tội về kinh doanh, thương mại, hàng giả, thực phẩm, thuốc chữa bệnh, môi trường,

Bổ sung quy định về quyết định hình phạt là hình phạt tiền thay vì hình phạt tù đối với một số tội ít nghiêm trọng, nghiêm trọng, nếu người phạm tội thành khẩn khai báo, ăn năn hối cải, tích cực hợp tác trong quá trình điều tra, truy tố, xét xử và đã khắc phục toàn bộ hậu quả, bồi thường toàn bộ thiệt hại.

Mở rộng phạm vi áp dụng hình phạt cải tạo không giam giữ tại một số tội danh. Đồng thời, bổ sung quy định nếu trong thời gian chấp hành hình phạt cải tạo không giam giữ người bị kết án vi phạm nghĩa vụ thì Tòa án có thể quyết định chuyển hình phạt cải tạo không giam giữ thành hình phạt tù theo tỷ lệ 3 ngày cải tạo không giam giữ thành một ngày phạt tù.

Nâng mức phạt tù ở một số loại tội danh có nhiều diễn biến phức tạp, gây ảnh hưởng trực tiếp đến tính mạng, sức khỏe, nhân phẩm, danh dự, tự do của con người; các tội về kinh doanh, thương mại, hàng giả, thực phẩm, thuốc chữa bệnh môi trường...

Bổ sung hình phạt bổ sung “lao động công ích”, quy định về giám sát điện tử là các biện pháp để thi hành án phạt cải tạo không giam giữ.

Đề xuất người phạm tội bỏ trốn là tình tiết tăng nặng

Bộ Công an đề nghị bổ sung tình tiết tăng nặng “người phạm tội bỏ trốn”; “người phạm tội là thành viên của tổ chức tội phạm” nhằm hoàn thiện căn cứ ra quyết định hình phạt; bảo đảm tính công bằng, nâng cao hiệu quả công tác phòng ngừa, đấu tranh chống tội phạm.

Quá trình tham vấn chính sách, Viện Kiểm sát nhân dân tối cao đề nghị cân nhắc việc quy định tình tiết “người phạm tội bỏ trốn” là tình tiết tăng nặng. Theo Viện Kiểm sát nhân dân tối cao, tình tiết người phạm tội bỏ trốn không phải là động cơ, mục đích chính của việc phạm tội mà là yếu tố thuộc về bản chất, tâm lý của người phạm tội luôn muốn trốn tránh việc bị pháp luật xử lý, do vậy, không coi là lý do để áp dụng tình tiết tăng nặng cho hành vi phạm tội.

Bên cạnh đó, trách nhiệm bắt giữ, chứng minh tội phạm thuộc về cơ quan tiến hành tố tụng, người bị buộc tội không buộc phải chứng minh là mình vô tội (Theo điều 15 của Bộ luật Tố tụng Hình sự).

Mặt khác, hiện đã có các cơ chế xử lý đối với người phạm tội bỏ trốn như truy bắt, truy nã và áp dụng biện pháp tạm giam hoặc thực hiện cơ chế điều tra, truy tố, xét xử vắng mặt… Trường hợp hành vi bỏ trốn đủ cấu thành để xử lý về một tội phạm độc lập thì sẽ xem xét truy cứu trách nhiệm hình sự theo quy định của Bộ luật Hình sự (như tội "Trốn khỏi nơi giam giữ").

Phản hồi quan điểm này, theo Bộ Công an, cần phân biệt giữa việc người bị buộc tội không có nghĩa vụ chứng minh mình vô tội với hành vi cố ý bỏ trốn nhằm trốn tránh việc phát hiện, điều tra, truy tố, xét xử hoặc thi hành án.

Hành vi bỏ trốn trong trường hợp này không được coi là căn cứ chứng minh có tội, mà là yếu tố phản ánh thái độ chống đối, cản trở hoạt động tố tụng, làm kéo dài thời gian giải quyết vụ án, tăng chi phí tố tụng, gây khó khăn cho việc thu thập chứng cứ, thu hồi tài sản, bảo vệ bị hại, người làm chứng và bảo đảm thi hành án.

Các cơ chế truy bắt, truy nã, tạm giam, điều tra, truy tố, xét xử vắng mặt là biện pháp tố tụng, không thay thế cho căn cứ lượng hình khi quyết định hình phạt. Mặt khác, không phải mọi hành vi bỏ trốn đều đủ yếu tố cấu thành tội phạm độc lập như tội trốn khỏi nơi giam, giữ hoặc trốn khi đang bị áp giải, đang bị xét xử.

Vì vậy, Bộ Công an đề nghị giữ nguyên quy định về tình tiết này.

Theo dự kiến, dự án Bộ luật Hình sự (sửa đổi) sẽ được trình Quốc hội cho ý kiến tại Kỳ họp thứ 3 và thông qua tại Kỳ họp thứ 4 Quốc hội khóa XVI.