Tích tụ ruộng đất để phát triển nông nghiệp

Khắc phục tình trạng sử dụng đất manh mún, thiếu quy hoạch

Thực tế hiện nay, đối tượng giao đất nông nghiệp chủ yếu là nhân khẩu nông nghiệp thường trú tại các địa phương và mỗi nhân khẩu được giao diện tích đất nông nghiệp tính theo bình quân đầu người. Tại một số nơi, sau khi đã giao đất nông nghiệp cho hộ gia đình, cá nhân theo phương án được duyệt thì vẫn còn một phần diện tích đất nông nghiệp khó giao, khó chia như đất trống, đồi núi trọc, đất có mặt nước và đất bãi bồi ven sông, biển... đã tiến hành cho đấu thầu, giao, cho thuê có thời hạn cho các đối tượng tại địa phương. Về phương thức, thực tế phần lớn các địa phương thực hiện giao đất trên cơ sở kế thừa kết quả giao khoán đất cho hộ nông dân theo Nghị quyết 10-NQ/TW ngày 5-4-1988 của Bộ Chính trị về đổi mới quản lý kinh tế trong nông nghiệp. Sau khi Luật Ðất đai năm 1993 ra đời, các địa phương tiếp tục điều chỉnh quỹ đất dự phòng để giao bổ sung cho các hộ khó khăn, thiếu đất, mỗi xã chỉ để lại không quá 5% theo quy định. Bên cạnh đó, một số địa phương tại khu vực Tây Nguyên và Ðông Nam Bộ tiếp tục thực hiện giao đất, cho thuê đất, công nhận quyền sử dụng đất đối với các hộ gia đình, cá nhân trên cơ sở quỹ đất thu hồi của các nông, lâm trường sau khi sắp xếp lại, thực hiện khai hoang mở rộng diện tích đất nông nghiệp trên cơ sở chưa sử dụng, đất bãi bồi ven sông, biển, đất nông nghiệp. Về thời hạn sử dụng đất trồng cây hằng năm, đất nuôi trồng thủy sản, đất làm muối được thực hiện thống nhất theo quy định là 20 năm tính từ thời điểm Luật Ðất đai năm 1993 có hiệu lực thi hành.

Tuy nhiên, hiện nay việc giao đất nông nghiệp cho các hộ gia đình, cá nhân còn những hạn chế như ruộng đất bị phân chia quá manh mún, chưa tạo ra những vùng chuyên canh sản xuất hàng hóa lớn, hiệu quả sử dụng đất không cao. Tại một số địa phương đã thực hiện việc "dồn điền, đổi thửa", quy hoạch lại đồng ruộng, hiện trạng sử dụng đất có nhiều thay đổi, cấp mới hoặc cấp đổi "sổ đỏ"; mặt khác trong nền kinh tế thị trường, sản xuất hàng hóa đang ngày càng phát triển, đất đai biến động ngày càng nhiều, nhu cầu về việc cấp giấy chứng nhận quyền sử dụng đất ngày càng cao nên đã và đang xuất hiện những bất cập trong công tác quản lý tại một số nơi, cần thiết phải có những đổi mới phù hợp với nhu cầu phát triển và thực tiễn sử dụng đất đai. Hiện nay xuất hiện một số khó khăn lớn, các cơ quan nhà nước có thẩm quyền phải đối mặt. Ðó là trong quá trình giao đất nông nghiệp, các địa phương thường phân ra làm bốn loại đất, gồm đất nông nghiệp giao theo Nghị định 64/NÐ-CP, đất nông nghiệp sử dụng vào mục đích công ích 5%, quỹ đất vượt 5%, đất nông nghiệp khó giao. Và theo phản ánh của chính quyền các địa phương thì thực tế việc quản lý quỹ đất công ích, quỹ đất nông nghiệp khó giao tại các địa phương còn nhiều bất cập. Ðặc biệt, việc lấn chiếm đất công, xây dựng trên đất nông nghiệp, tự ý chuyển đổi mục đích sử dụng đất và cho thuê, cho mượn đất diễn ra khá phổ biến, trong đó gồm cả quỹ đất bãi bồi ven sông cũng chưa được quản lý chặt chẽ, dẫn đến việc sử dụng tùy tiện, khó kiểm soát. Một số bất cập nữa trong công tác giao đất nông nghiệp tại một số địa phương là có những trường hợp lấy vợ hoặc chồng, chuyển đến địa phương khác sinh sống, nhưng tại địa phương cũ thì chưa có phương án giao đất, còn địa phương mới chuyển đến đã hoàn thành việc giao đất; hoặc số trẻ em sinh ra tại thời điểm đó, chưa được bổ sung vào phương án giao đất, hoặc ở một vài nơi, xã viên hợp tác xã do chưa thực hiện nghĩa vụ tài chính hoặc không chấp hành các quy định của các cấp chính quyền tại thời điểm giao đất, nên không được giao đất, mặc dù đã có phương án được duyệt. Một hạn chế trong công tác quản lý nhà nước là, tài liệu quản lý đất đai tại thời điểm giao đất nông nghiệp theo Nghị định 64/NÐ-CP còn nhiều hạn chế. Trước đây, để bảo đảm công bằng, khi lập phương án giao đất cho các địa phương, mỗi hộ đều có ruộng gần, ruộng xa, ruộng tốt, ruộng xấu, nên thửa đất manh mún, phân tán, khó khăn cho việc cấp giấy chứng nhận. Sơ đồ vị trí, ranh giới thửa đất không được thể hiện, khó khăn cho việc quản lý và đưa công nghệ hiện đại vào sản xuất nông nghiệp. Ðể có giải pháp tổng thể, lâu dài và mang tính ổn định cao, chính quyền các địa phương cần khẩn trương rà soát, kiểm tra xác định chính xác các quỹ đất nông nghiệp đã giao; đồng thời đẩy mạnh việc dồn điền, dồn thửa, trên cơ sở đó sẽ áp dụng khoa học kỹ thuật hiện đại vào sản xuất nông nghiệp, thâm canh tăng năng suất; xây dựng hệ thống hồ sơ địa chính chính quy.

Cơ hội tích tụ ruộng đất để hiện đại hóa nông nghiệp

Theo quan điểm chung, đất nông nghiệp giao ổn định, lâu dài, tuy nhiên, có điều chỉnh nhất định trong trường hợp cần thiết. Hiện nay, chúng ta tiến hành dồn điền, đổi thửa nên đã tiến hành sắp xếp lại đất đai. Bên cạnh đó cũng có thể có điều chỉnh đối với một số trường hợp nhất định như gia đình có người mất, không làm nông nghiệp nữa, chuyển đi nơi khác. Với trường hợp này, cần bàn bạc trong cộng đồng, có sự tham gia của người sở hữu quyền sử dụng đất để đạt sự đồng thuận. Nếu người sử dụng đất không có nhu cầu sử dụng nữa thì Nhà nước sẽ thu hồi. Hiện nay, tình hình sử dụng đất lúa vào các dự án phi nông nghiệp còn tùy tiện, chưa tính hết các khả năng có thể sử dụng các loại đất thay thế. Do vậy, các địa phương đang phải rà soát quy hoạch tổng thể, có tầm nhìn xa, để vừa tránh sử dụng lãng phí diện tích đất lúa, vừa bảo đảm được lợi ích lâu dài. Một thực tế nữa là hiện nay, tại một số địa phương tiến hành quy hoạch và xây dựng khu đô thị, khu dân cư, khu công nghiệp quá nhiều song không đúng với nhu cầu, quy hoạch xong rơi vào tình trạng bỏ hoang vừa gây lãng phí tiền của vừa gây mất lòng tin của nhân dân về công tác hoạch định chính sách quản lý đất đai và kỷ cương luật pháp. Do đó, bên cạnh việc thực thi đúng pháp luật, các địa phương cũng cần tổ chức chỉ đạo cho nông dân "dồn điền, đổi thửa" xây dựng "cánh đồng mẫu" để vừa hiện đại hóa ngành nông nghiệp, vừa nâng cao năng suất hàng hóa nông sản, giúp nông dân nhanh chóng thoát nghèo, ổn định cuộc sống ngay tại chính quê hương mình, từ đó giúp cho công tác quản lý của nhà nước về cấp giấy chứng nhận quyền sử dụng đất được kiện toàn, ổn định, bảo đảm cho nông dân yên tâm đầu tư trên đất được sử dụng, nâng cao hiệu quả từ tài nguyên đất...

Theo các chuyên gia, những quy định mới của Dự thảo Luật Ðất đai (sửa đổi), không những giúp nông dân tích tụ ruộng đất, đẩy mạnh phát triển kinh tế trang trại, mà còn giúp hình thành những vùng chuyên canh lớn, đẩy nhanh việc thực hiện mục tiêu phát triển nông nghiệp, nông dân, nông thôn của Chính phủ. Mới đây, Bộ Tài nguyên và Môi trường đã chỉ đạo các cơ quan chức năng kiên quyết không giải quyết giao đất, cho thuê đất đối với các trường hợp không có trong quy hoạch sử dụng đất, xử lý các trường hợp đã giao đất, cho thuê đất nhưng không sử dụng hoặc sử dụng sai mục đích. Trong quá trình lập thẩm định về quy hoạch sử dụng đất, Bộ đã yêu cầu các địa phương quản lý, sử dụng đất theo đúng quy hoạch, kế hoạch sử dụng đất. Rà soát việc thực hiện chuyển đổi mục đích đất nông nghiệp, đất trồng lúa và các loại đất khác theo đúng quy định của pháp luật. Bên cạnh đó, cơ quan này cũng đã kiến nghị Chính phủ ban hành văn bản chỉ đạo, hướng dẫn địa phương xử lý việc thu hồi đất đối với các dự án đầu tư do chậm đưa đất vào sử dụng tại các địa phương. Trường hợp chủ đầu tư không còn khả năng thực hiện dự án đầu tư thì phải tiến hành thu hồi đất. Trước hết, chọn thu hồi đất đối với những trường hợp chậm sử dụng đất gây bức xúc trong nhân dân, đất đã được giao, cho thuê không thông qua đấu giá quyền sử dụng đất nhưng có lợi thế thương mại, v.v. để giao cho tổ chức phát triển quỹ đất quản lý, đưa ra đấu giá quyền sử dụng đất. Sau khi đấu giá quyền sử dụng đất đã thu hồi xong sẽ hoàn trả tiền cho nhà đầu tư. Cơ quan chức năng cũng kiên quyết không cho thành lập mới hoặc mở rộng các khu công nghiệp nếu không bảo đảm các yêu cầu: phù hợp với quy hoạch tổng thể phát triển khu công nghiệp đã được duyệt; tổng diện tích đất công nghiệp của các khu đã được thành lập trên địa bàn tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương đã cho các dự án đăng ký đầu tư, cấp Giấy Chứng nhận đầu tư thuê đất, thuê lại đất (lấp đầy) dưới 60%. Thủ tướng và các cơ quan thẩm quyền không xét duyệt quy hoạch mới các cụm công nghiệp nếu không bảo đảm đủ các điều kiện: Có trong quy hoạch phát triển cụm công nghiệp đã được duyệt và các yêu cầu về hạ tầng kỹ thuật, bảo vệ môi trường. Kiên quyết không cho phép mở rộng các cụm công nghiệp nếu tỷ lệ lấp đầy đạt dưới 60%. Cùng với những quy định mới của Dự thảo Luật Ðất đai (sửa đổi) trong đó có việc nâng thời hạn sử dụng đất nông nghiệp, thu hồi đất đai sử dụng lãng phí, không đúng mục đích cũng chính là một việc làm quan trọng nhằm trả lại những diện tích đất nông nghiệp trước đây đã lấy đi, mở ra thời cơ mới cho tích tụ ruộng đất trong nông nghiệp, góp phần sử dụng đất đai hiệu quả.

NGUYỄN THÀNH LONG

(Hội Luật gia Việt Nam)