Thương nhớ tác giả "Thời xa vắng"

Lê Lựu là tác giả tiểu thuyết "Thời xa vắng" (Nhà xuất bản Tác phẩm mới, 1986). Cuốn sách nổi tiếng này được viết khi công cuộc đổi mới đất nước vừa được bắt đầu. Ông viết như viết về mình, kể chuyện mình, nhưng là chuyện của nhiều người, chuyện của một thời. Gọi là chuyện "thời xa vắng" nhưng cũng là chuyện cho thời nay. Ðó là cái thời nhân vật Giang Minh Sài sống không phải là mình, sống cho cái mình không có, sống chạy theo cái không phải của mình. Giang Minh Sài là một kiểu người, một kiểu sống, rất riêng, rất khác. "Thời xa vắng" đã được đón đọc nồng nhiệt và được giới phê bình xem là tác phẩm mở đầu cho một xu hướng của văn học đổi mới - xu hướng nhận thức lại thực tại...

"Thời xa vắng" sau đó được trao Giải thưởng Hội Nhà văn Việt Nam năm 1986 và được chuyển thể thành phim... Và rồi nhanh chóng, Sài - anh nông dân Giang Minh Sài trở thành "đặc sản", thành "ảnh đại diện" của Ðại tá - nhà văn Lê Lựu!

Khác với nhiều nhà văn khi tác phẩm của mình được đưa lên màn bạc đều "hồi hộp, nóng lòng" muốn xem nhân vật của mình mặt mũi ra sao? Lê Lựu bảo, ông không phải hồi hộp, cũng chẳng phải nóng lòng chờ đợi có phim có phiếc gì để được "xem" nhân vật của mình bởi ông chỉ việc "dòm" vào cái gương là... thấy luôn anh Sài - nhân vật chính trong cuốn tiểu thuyết!

Bè bạn thân gần những lúc vui gọi nhà văn Lê Lựu là Sài đã đành một lẽ, nhiều bạn đọc ở đẩu ở đâu xa lắm cũng gọi vậy! Tôi nhớ có lần cùng ông về một trường trung học phổ thông, khi Lê Lựu vừa bước xuống xe đám học sinh đứng từ xa đã xì xào, chỉ trỏ: "Bác Lê Lựu kìa, Sài kìa!". Còn chuyện chị thủ quỹ xinh đẹp của cơ quan tôi thì tháng nào cũng phải một đôi lần: "Này, có lương mới rồi đấy ông Sài ơi!", hoặc "không lấy nhuận bút à, bác Sài ?!". Tôi đã hơn một tá lần nhấc máy điện thoại cả ở nhà riêng, cả ở đơn vị, người ta gọi đến nhờ tìm, hỏi, nhắn... anh Sài. Và hơn thế nữa, cái tên Sài, tên sách "Thời xa vắng" còn được đưa lên màn ảnh nhỏ, màn ảnh lớn, đưa vào "văn chương truyền khẩu", thành câu đối, thành thơ…

Lê Lựu là nhà văn quân đội có nhiều tác phẩm xuất sắc viết về đề tài bộ đội, đề tài chiến đấu, nhưng đồng thời ông cũng có nhiều tác phẩm viết về nông thôn, nông dân độc đáo.

Tác phẩm đầu tay của ông là "Tết làng Mụa", ngay khi in ra đã được bạn đọc chú ý. Tiếp theo là "Trong làng nhỏ", "Làng cuội"... cũng lại viết về làng. Hết làng lại đồng như "Người về đồng cói", "Mẹ đồng bằng", rồi đến sông như "Sóng ở đáy sông"... Tác phẩm nào viết về nông thôn, nông dân của ông cũng gây được ấn tượng. Với những tác phẩm được dựng thành phim thì những bộ phim đó có thể xếp hàng vào tiêu biểu của điện ảnh và truyền hình Việt Nam.

Ðặc biệt, Lê Lựu chỉ viết về người nhà quê trong người mình và những người quanh mình, dù cho họ có sống ở thị thành bao năm đi nữa. Có lẽ vinh quang, thành công và cả cay đắng của Lê Lựu trong đời và văn cũng là từ đấy.

Có người đọc những bài thơ kiểu "Thơ chân dung" của Xuân Sách đã hỏi Lê Lựu: "Bác không giận khi người ta viết: "Mở rừng, Ở phía sau anh/ Người về đồng cói lại thành nông dân / Ðánh trận con chuột bao lần / Về nhà vợ bắt... chờ roi / Muốn qua Ranh giới cuộc đời / Không qua nổi trở lại Thời vắng xa" (những chữ không in nghiêng trong bài thơ là tên hoặc một phần tên tác phẩm của Lê Lựu); và cả khi người ta gọi bác là nông dân, là anh cu Sài à? Lê Lựu đã trả lời: "Tuổi cao, tên lớn như bác Thanh Tịnh mà còn chỉ dám ước: Ước gì để lại mùa sau / Một câu một chữ đượm màu dân gian ! Ðằng này bạn bè nhớ cả tên sách, tên nhân vật của mình là ưu ái, là chiếu cố. Phải biết ơn họ chứ, sao lại giận" ?

Lê Lựu là một trong những nhà văn Việt Nam đi sang nước Mỹ đầu tiên (1988). Hồi đó đi nước ngoài là chuyện xa xỉ với nhiều người. Xuất ngoại đã nhiêu khê, sang nước Mỹ còn khó khăn gấp bội, khó khăn về thủ tục, về hành trình, cái gì cũng ngặt nghèo. Nhà văn gốc nông dân mặc áo lính Lê Lựu đã phải nằm ở Băng-cốc ba tuần chờ thủ tục visa, rồi lọ mọ một thân một mình tìm đường ở các sân bay với vốn liếng tiếng Anh chỉ là hai từ "help me" (xin hãy giúp đỡ) được mách từ ở nhà... Vậy mà ông đã đến được nước Mỹ, tiếp xúc với các nhà văn cựu chiến binh Mỹ từng là kẻ thù trước đây; gặp gỡ độc giả, nói chuyện hai - ba buổi / tuần… giúp cho những người Mỹ thêm hiểu về Việt Nam, dần cởi bỏ hận thù, nghi kỵ. Chuyến đi Mỹ của Lê Lựu hồi đó được gọi là "ngoại giao nhân dân".

Từng là Trưởng ban Văn xuôi, Thư ký tòa soạn kiêm Trưởng ban Trị sự-Hành chính Tạp chí Văn nghệ Quân đội, ai ngờ sau này nhà văn Lê Lựu lại trở thành Tổng Giám đốc Trung tâm Văn hóa doanh nhân kiêm Tổng Biên tập tờ Văn hóa doanh nhân.

Thành lập Trung tâm Văn hóa doanh nhân là ý tưởng của ông, khi đề nghị với ông Ðoàn Duy Thành bấy giờ là Chủ tịch Phòng Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI) đã được ủng hộ ngay. Ngày 11/9/2002 Trung tâm ra đời, trực thuộc VCCI. Nhà văn nghĩ, trong chiến tranh, trong quân đội xuất hiện đội ngũ văn nghệ đều từ những anh lính mà lên. Ðất nước độc lập, thống nhất, lực lượng nào là nòng cốt xây dựng kinh tế? Chính là tầng lớp doanh nhân. Vậy tại sao không có một nơi để đội ngũ văn nghệ để xây dựng nền tảng văn hóa cho doanh nhân? Làm giàu không phải chỉ bằng tiền mà còn bằng trí tuệ, tình cảm, văn hóa. Tất nhiên vẫn phải cạnh tranh nhưng cạnh tranh có văn hóa sẽ đỡ độc ác, tàn bạo và làm tổn thương con người hơn... Anh Sài đã nghĩ vậy, anh nông dân đã nghĩ đến việc làm văn hóa trong kinh doanh!

Tác giả của "Thời xa vắng" đã thành người thiên cổ, đã về với thời vắng xa và để lại trong bạn đọc biết bao là thương nhớ! Ông đã trút hơi thở cuối cùng ở quê nhà, huyện Khoái Châu, tỉnh Hưng Yên vào ngày 9/11/2022, hưởng thọ 80 tuổi. Với những đóng góp xuất sắc cho văn học Việt Nam, ông đã được tặng Giải thưởng Nhà nước về văn học, nghệ thuật đợt I, năm 2001 ■
-----------
11/2022