Thiên tai phức tạp, gây hậu quả nặng nề và những giải pháp giảm thiệt hại

Diễn biến thời tiết phức tạp

Năm 2009 là năm có diễn biến khí tượng - thủy văn phức tạp. Trên phạm vi cả nước xảy ra rất nhiều hiện tượng thời tiết như: bão, lốc xoáy, dông sét, mưa lớn, lũ lụt, rét đậm, khô hạn ở nhiều khu vực. Ðặc biệt là hai cơn bão số 9 và số 11 đã gây ra thiệt hại rất nặng nề về người, nhà cửa, sản xuất và hạ tầng cơ sở ở khu vực miền trung, Tây Nguyên. Năm 2009, có 11 cơn bão và ba áp thấp nhiệt đới hoạt động trên Biển Ðông; trong đó có năm cơn bão trực tiếp ảnh hưởng đến nước ta là các cơn bão số 4, số 7, số 9, số 10 và số 11, hai áp thấp nhiệt đới ảnh hưởng gián tiếp, gây mưa to ở các tỉnh ven biển Trung Bộ và Tây Nguyên. Với tổng số 14 cơn bão và áp thấp nhiệt đới hoạt động trên Biển Ðông trong năm nay, nhiều hơn năm cơn bão so với mức trung bình nhiều năm, trong đó có nhiều đôi bão hoạt động đã làm cho đường đi và cường độ của bão thay đổi liên tục và diễn biến của bão được coi là phức tạp nhất trong vòng 20 năm qua. Ðiển hình là cơn bão số 6 (Gomi), tuy không đổ bộ vào đất liền nước ta, nhưng có quỹ đạo di chuyển rất phức tạp. Bão số 6 đi vòng quanh đảo Hải Nam (Trung Quốc), cường độ thay đổi nhiều lần, suy yếu thành áp thấp khi đổ bộ vào đất liền Trung Quốc, rồi mạnh trở lại thành áp thấp nhiệt đới, thành bão khi di chuyển xuống Vịnh Bắc Bộ. Cơn bão số 10 (Parma) khi còn ở ngoài Biển Ðông mạnh cấp 14, giật cấp 16, khi vào Biển Ðông gió giảm xuống cấp 8, nhưng khi vượt qua đảo Hải Nam, chẳng những không suy yếu mà còn mạnh lên cấp 9, xuống Vịnh Bắc Bộ mạnh lên cấp 11, giật cấp 14, 15, khi di chuyển xuống gần vùng bờ biển Nam Ðịnh, Ninh Bình,Thanh Hóa lại suy yếu rất nhanh và tan ngay trên biển. Bão số 11 (Mirinae) khi vượt qua Phi-li-pin vào Biển Ðông sức gió đã giảm xuống cấp 9, nhưng khi đi vào sát bờ biển Nam Trung Bộ lại đột ngột mạnh lên cấp 10, cấp 11; hướng di chuyển cũng thay đổi nhanh từ tây sang tây bắc rồi quay xuống tây nam...

Tổng lượng mưa trong năm 2009 ở hầu hết các khu vực chỉ ở mức xấp xỉ thấp hơn trung bình nhiều năm (trừ vùng Tây Nguyên và một số tỉnh Nam Trung Bộ). Ðầu năm có những trận mưa trái mùa gây úng ngập trên diện rộng ở Nam Bộ và Trung Bộ. Mùa mưa ở khu vực Bắc Bộ và Thanh Hóa kết thúc sớm, làm cho dòng chảy trên nhiều sông suối ở khu vực này nhanh chóng cạn kiệt, có sông xuống mức thấp lịch sử trong vòng 100 năm qua.

Một đặc điểm cần quan tâm trong mùa mưa năm nay là hiện tượng mưa rào và dông ở các địa phương giảm hẳn mà chỉ xảy ra các đợt mưa lớn khi gặp các hình thế thời tiết như dải hội tụ nhiệt đới, áp thấp nhiệt đới, rãnh thấp và bão. Vì vậy, ở Bắc Bộ chỉ có một đợt mưa lũ lớn vào đầu tháng 7 do ảnh hưởng của bão số 4 gây ra. Hai đợt lũ lớn gây ngập lụt nghiêm trọng ở khu vực Trung Bộ và Nam Trung Bộ và Tây Nguyên là do mưa với cường độ và tổng lượng mưa cực lớn gây ra. Ở các tỉnh Trung Trung Bộ và Tây Nguyên, lượng mưa do bão số 9 gây ra phổ biến từ 400 đến 600 mm, một số nơi gần 1.000 mm như Quảng Ngãi 650 mm, Ðác Glây (Kon Tum) 728 mm, Tà Lương (Thừa Thiên - Huế) 700 mm, Trà Bồng (Quảng Ngãi) 915 mm... Tổng lượng mưa do bão số 11 gây ra ở các tỉnh từ Quảng Ngãi đến Khánh Hòa chỉ trong hai ngày 2 và 3-11 là từ 200 đến 350 mm, các tỉnh Ninh Thuận, Gia Lai từ 100 đến 200 mm, nhiều nơi mưa từ 300 đến 400 mm, riêng Vân Canh (Bình Ðịnh) mưa 842 mm.

Do đặc điểm mưa năm nay như vậy, cho nên ngoài lũ lớn trên các sông thuộc Trung Bộ, Nam Trung Bộ và Tây Nguyên, các sông ở Bắc Bộ và Nam Bộ đều ở mức thấp, cho nên các khu vực này ít bị thiệt hại do lũ, bão gây ra.

Chủ động ứng phó, giảm nhẹ thiệt hại

Có thể nhận định rằng, những năm gần đây, công tác chỉ đạo ứng phó với thiên tai ở nước ta đã đi vào nền nếp và luôn ở trong tư thế chủ động, cho nên thiệt hại về người, nhất là ngư dân trên biển đã giảm hẳn.

Nét nổi bật trong năm 2009 là, hầu như không có thiệt hại về tàu thuyền và ngư dân đang hoạt động trên biển do bão, áp thấp nhiệt đới gây ra. Ðây là kết quả của công tác dự báo bão, áp thấp nhiệt đới đã tương đối chính xác về hướng di chuyển và phạm vi ảnh hưởng của bão để ngư dân chủ động phòng tránh và trú ẩn. Mặt khác, công tác quản lý phương tiện, hoạt động nghề cá trên biển, thông tin về thiên tai cũng như nhận thức của ngư dân trong phòng tránh thiên tai đã được chú trọng, quan tâm và nâng cao đáng kể.

Mỗi khi xuất hiện những hình thế thời tiết nguy hiểm như bão, áp thấp nhiệt đới, mưa, lũ, ngoài chức năng điều hành, hướng dẫn của Ban Chỉ đạo PCLB T.Ư, Thủ tướng Chính phủ đều có công điện chỉ đạo các cấp, các ngành, các địa phương những biện pháp cụ thể trong phòng, chống và khắc phục hậu quả thiên tai, thậm chí còn cử các đoàn công tác vào vùng xảy ra thiên tai để trực tiếp điều hành việc ứng phó và khắc phục hậu quả. Ðây là sự quan tâm đặc biệt của Ðảng và Nhà nước đối với công tác này. Ủy ban quốc gia về TKCN đã phối hợp tốt với các lực lượng quân đội, công an, bộ đội biên phòng ở các quân khu, quân chủng và địa phương trong việc di dời dân cư ra ngoài vùng nguy hiểm, tổ chức cứu nạn, cứu hộ cho các phương tiện tàu, thuyền neo đậu trên biển, cũng như nhân dân ở những vùng ngập lụt, bị lũ chia cắt. Hàng trăm nghìn người được di dời kịp thời, đã hạn chế đáng kể thiệt hại về người do bão, lũ gây ra.

Riêng cơn bão số 11, Bộ Quốc phòng đã sử dụng máy bay AN-26 bay dọc các tỉnh ven biển miền trung quan sát, thông báo, bắn pháo hiệu báo bão, kêu gọi tàu, thuyền về nơi trú tránh bão; huy động 13 nghìn lượt cán bộ, chiến sĩ giúp dân khắc phục hậu quả bão, lụt, huy động tám máy bay và 279 phương tiện các loại vận chuyển hàng cứu trợ cho nhân dân ở các vùng bị cô lập tại Bình Ðịnh, Phú Yên, Gia Lai. Các lực lượng quân đội, công an đã giúp đỡ, di dời hơn 30 nghìn người ra khỏi vùng nguy hiểm trước khi bão đổ bộ vào đất liền.

Sau hai cơn bão số 9 và số 11 đổ bộ vào các tỉnh miền trung gây thiệt hại nặng nề về người và vật chất, Chính phủ đã hỗ trợ cấp bách cho các địa phương hàng chục nghìn tấn gạo và hàng nghìn tỷ đồng để khắc phục hậu quả, nhanh chóng khôi phục sản xuất và đời sống nhân dân. Các bộ, ngành, với chức năng nhiệm vụ của mình, phối hợp các địa phương nhanh chóng sửa chữa các công trình hạ tầng cơ sở như hệ thống điện, thông tin liên lạc, giao thông, thủy lợi, y tế... nhằm nhanh chóng khôi phục sản xuất và các hoạt động xã hội. Các cơ quan, đơn vị và nhân dân trong cả nước, các tổ chức quốc tế, nhiều nước và vũng lãnh thổ đã quyên góp ủng hộ người dân vùng bị lũ lụt ở các tỉnh miền trung cả về tinh thần và vật chất, góp phần làm dịu đi nỗi đau và là niềm động viên to lớn đối với các gia đình bị thiệt hại vươn lên để vượt qua khó khăn, sớm ổn định đời sống.

Những vấn đề đặt ra

Mặc dù công tác dự báo bão và mưa, lũ đã tương đối chính xác, giúp các cơ quan chỉ đạo phòng, chống thiên tai luôn ở tư thế chủ động, nhưng do gió bão và mưa, lũ ở mức quá lớn trên địa bàn các tỉnh miền trung, Tây Nguyên (có địa hình các sông dốc và ngắn), cho nên lũ dồn về nhanh, đã gây thiệt hại khá nặng nề về người và vật chất, nhất là các công trình hạ tầng cơ sở.

Theo số liệu tập hợp sơ bộ của Ban Chỉ đạo PCLB T.Ư, trong năm 2009, thiên tai trên địa bàn cả nước đã làm chết và mất tích khoảng 400 người (năm 2008 khoảng 500 người); trong đó riêng hai cơn bão số 9 và số 11 đã cướp đi sinh mạng của 300 người ở các tỉnh miền trung. Thiệt hại về vật chất ước tính hơn 20 nghìn tỷ đồng. Ðây là năm các tỉnh miền trung bị thiệt hại nặng nề nhất về người và vật chất kể từ năm 2000 đến nay (chỉ thấp hơn năm 1999). Hậu quả nặng nề này đã đặt ra nhiều vấn đề cần quan tâm trong chiến lược phòng, chống và giảm nhẹ thiên tai ở các tỉnh miền trung.

Trước hết, về công tác dự báo mưa, lũ. Theo Trung tâm dự báo Khí tượng - Thủy văn T.Ư, mặc dù đã thực hiện các giải pháp đổi mới phương thức thảo luận dự báo, phối hợp tốt hơn với các đài khu vực, trung tâm dự báo ở các địa phương, nhưng việc dự báo định lượng mưa rất khó khăn, nhất là định lượng mưa của một cơn bão có khả năng gây ra. Hiện nay, công nghệ dự báo chỉ cho phép dự báo mưa trên một khu vực rộng, chưa thể chỉ ra được điểm nào hoặc khu vực hẹp nào có mưa lớn, tổng lượng mưa và thời gian mưa kéo dài bao lâu. Số trạm quan trắc khí tượng - thủy văn ở nước ta còn quá thưa, truyền số liệu chậm, trong khi ở các tỉnh miền trung các sông đều ngắn và dốc, lũ dồn về vùng đồng bằng rất nhanh, rất khó khăn trong việc dự báo lũ một cách chính xác. Mặt khác, thực trạng rừng bị tàn phá thế nào, các hồ chứa xả lũ bao nhiêu, hiện nay ngành khí tượng - thủy văn không nắm được vì chưa có trạm quan trắc thủy văn ở hạ lưu các công trình, càng thêm khó khăn cho việc dự báo lũ ở vùng hạ lưu các triền sông miền trung.

Vấn đề thực hiện phương châm "bốn tại chỗ". Thiên tai thường xảy ra trên một địa bàn rộng, có địa hình phức tạp, cho nên phương châm "bốn tại chỗ" là giải pháp hiệu quả nhất để giảm nhẹ thiệt hại do thiên tai gây ra. Tuy nhiên, việc thực hiện bốn tại chỗ (chỉ huy tại chỗ, lực lượng tại chỗ, phương tiện tại chỗ và hậu cần tại chỗ) ở một số nơi chưa tốt, nhất là phương tiện và lương thực, gây nhiều khó khăn, tốn kém cho công tác cứu trợ mà hiệu quả không cao. Trong khi đó, phương tiện cứu nạn, cứu hộ khi xảy ra lũ lụt còn thiếu, nhất là các xuồng máy loại vừa và nhỏ, kể cả thuyền nan, thuyền tôn dự phòng trong các nhà dân ở khu vực thường bị ngập lụt. Các xuồng máy phục vụ cứu nạn, cứu hộ nên giao cho lực lượng cảnh sát đường sông quản lý, bảo dưỡng và trực tiếp sử dụng khi cần cứu nạn, cứu hộ.

Về quản lý quy hoạch xây dựng và vận hành hồ chứa nước. Các địa phương cần phối hợp các ngành chức năng kiểm tra, rà soát lại các công trình hồ chứa đã xây dựng, đánh giá khả năng trữ nước cắt lũ và quy trình vận hành sao cho bảo đảm hài hòa lợi ích giữa các nhiệm vụ và an toàn cho cư dân vùng hạ lưu. Các công trình chuẩn bị phê duyệt phải có nhiệm vụ cắt lũ và quy trình vận hành hợp lý.

Cuối cùng là tiếp tục đẩy mạnh việc thông tin tuyên truyền, nâng cao nhận thức cộng đồng về thiên tai để từng người dân chủ động thích ứng với lũ bão bằng các hành động, việc làm cụ thể nhằm giảm nhẹ thiệt hại do thiên tai gây ra đối với bản thân, gia đình và giúp đỡ cộng đồng trong vấn đề này. Về lâu dài, mỗi gia đình trong vùng thường bị ngập lụt ở miền trung vẫn cần một gian nhà hai tầng kiên cố để "sống cùng lũ lụt" mỗi khi mưa, lũ xảy ra.

TRẦN HƯNG