Hệ thống thoát nước đô thị thích ứng biến đổi khí hậu

Bất cập trong quy hoạch, đầu tư hạ tầng thoát nước

Thực tế cho thấy, nguyên nhân của tình trạng úng ngập ở những đô thị vùng đồng bằng, ven biển và những đô thị miền núi do biến đổi khí hậu, dẫn đến xuất hiện nhiều trận mưa lớn, trong khi quản lý quy hoạch, đầu tư hạ tầng phát triển đô thị, trong đó có hạ tầng thoát nước còn nhiều bất cập. Những năm gần đây, thành phố Hà Nội đã quan tâm đầu tư hạ tầng thoát nước, nhưng chưa theo kịp tốc độ phát triển đô thị. Đến nay, thành phố mới hoàn thành đầu tư hạ tầng thoát nước lưu vực sông Tô Lịch; đang xây dựng tại lưu vực tả, hữu sông Nhuệ. Tổng công suất các trạm bơm tiêu và diện tích hồ điều hòa mới chỉ đạt khoảng 20% so với quy hoạch thoát nước.

Thoát nước đô thị-không chỉ là chuyện mùa mưa

12/06/2025 21:15

Ở các đô thị miền núi như đô thị Thái Nguyên, Cao Bằng, Đà Lạt (Lâm Đồng), hệ thống cống tiêu xây dựng từ nhiều năm trước với quy mô nhỏ, bị xuống cấp và không được đầu tư nâng cấp, không phù hợp tốc độ phát triển đô thị hiện nay. Diện tích đất trống có khả năng thấm nước tự nhiên dần bị thay thế bằng nhà ở, đường giao thông và các công trình xây dựng, khi mưa xuống gần như toàn bộ lượng nước chảy trực tiếp vào hệ thống cống hoặc dồn thành lũ. Tiến sĩ, kiến trúc sư Ngô Viết Nam Sơn nhận định, những nguyên nhân này khiến cho các đô thị có địa hình cao vẫn bị ngập, thậm chí ngập nặng, mà Đà Lạt là một thí dụ điển hình.

Lý giải nguyên nhân xuất hiện các điểm ngập mới cũng như tình trạng ngập úng kéo dài tại nhiều khu vực ở Thành phố Hồ Chí Minh, ông Trịnh Quốc Dũng, Phó Trưởng phòng Hạ tầng kỹ thuật (Sở Xây dựng) nêu rõ, quá trình đô thị hóa nhanh đã làm giảm diện tích thấm nước tự nhiên; tình trạng rác thải gây nghẹt cửa thu nước, hố ga, cùng việc lấn chiếm kênh rạch, hành lang thoát nước,… khiến ngập úng thêm nghiêm trọng.

Theo khảo sát của Sở Xây dựng, tại hơn 28 phường, xã, có gần 40.000 căn nhà ven kênh rạch làm thu hẹp dòng chảy, gia tăng tình trạng ô nhiễm, ngập úng. Các chuyên gia cũng cảnh báo thành phố đang đối mặt hiện tượng sụt lún đáng lo ngại. Trong 5 năm gần đây, mỗi năm thành phố bị lún khoảng 2cm, thậm chí có khu vực lún tới 7-8 cm. Tiến sĩ Lê Trung Chơn, Viện trưởng Nghiên cứu phát triển bền vững (Trường đại học Tài nguyên và Môi trường Thành phố Hồ Chí Minh) cho biết, thành phố nằm trong nhóm 10 đô thị “đang chìm” nhanh nhất thế giới. Vì vậy, việc tăng cường giám sát, mô phỏng, dự báo để xây dựng các giải pháp chống ngập và thích ứng biến đổi khí hậu là yêu cầu đang được đặt ra hết sức cấp bách.

Chuyển từ “ứng phó bị động” sang “thích ứng chủ động”

Để khắc phục ngập úng trong mùa mưa bão, nhiều địa phương ưu tiên dành nguồn lực lớn đầu tư, nâng cấp hệ thống thoát nước, hồ điều hòa,... Cuối năm 2025, đầu năm 2026, Hà Nội ban hành lệnh khẩn cấp xây dựng 12 công trình chống ngập, tổng vốn gần 5.600 tỷ đồng, áp dụng các cơ chế đặc thù để đẩy nhanh tiến độ triển khai. Thành phố ưu tiên đầu tư hệ thống kênh, cống tiêu thoát nước kết hợp trạm bơm và bảy hồ điều hòa quy mô lớn, tổng diện tích mặt nước gần 100ha, có khả năng tích trữ, điều tiết hơn 4 triệu m³ nước.

Theo ông Lê Văn Du, Trưởng phòng Quản lý hạ tầng cấp, thoát nước (Sở Xây dựng), các hạng mục chính công trình chống ngập đến nay đã cơ bản hoàn thành và đưa vào vận hành từ đầu tháng 5; phấn đấu hoàn thành toàn bộ hạng mục hỗ trợ cuối tháng 6. Thành phố đã vận hành thử đồng loạt 15 trạm bơm, kết quả ban đầu đạt hiệu quả tích cực. Sau trận mưa ngày 28/5 vừa qua ở phía tây thành phố, lượng mưa vượt 80mm, nhưng nước rút nhanh, không còn xuất hiện điểm ngập sâu kéo dài như trước. Trong năm nay, Thành phố Hồ Chí Minh dự kiến hoàn thành 24 dự án chống ngập, tổng vốn gần 38.000 tỷ đồng, nhằm khắc phục 29 điểm úng ngập trên địa bàn. Các công trình trọng điểm như tuyến kênh Tham Lương-Bến Cát-Rạch Nước Lên, hệ thống thoát nước chợ Thủ Đức, cống Rạch Cầu Ngang đang được đẩy nhanh tiến độ.

Ngay sau đợt lũ lịch sử tháng 10/2025, tỉnh Thái Nguyên triển khai nhiều dự án cấp bách chống ngập cho khu vực đô thị trung tâm, mở rộng khả năng tiêu thoát nước ra sông Cầu. Các đơn vị huy động nhân lực, thiết bị, thi công liên tục để hoàn thành trước mùa mưa này. Dự án chống ngập khu vực phường Phan Đình Phùng, vốn đầu tư hơn 100 tỷ đồng vừa hoàn thành đã phát huy hiệu quả khi nhiều trận mưa lớn xảy ra không còn ngập sâu. Tỉnh đang đầu tư hơn 600 tỷ đồng xây dựng cầu Gia Bẩy mới và tuyến đê Hữu Cầu dài hơn 16,5km,... tổng vốn hơn 8.500 tỷ đồng nhằm nâng cao năng lực thoát lũ, bảo vệ khu vực đô thị trung tâm.

Tuy nhiên, các địa phương nếu chỉ đầu tư công trình thoát nước và chống ngập là chưa đủ. Tại hội thảo khoa học “Đô thị miền núi thích ứng với biến đổi khí hậu cực đoan” tổ chức tại Cao Bằng mới đây, Thứ trưởng Xây dựng Nguyễn Tường Văn nhấn mạnh, biến đổi khí hậu đang diễn biến ngày càng cực đoan, nếu không chuyển sang tư duy thích ứng chủ động, rất khó bảo đảm phát triển bền vững.

Biến đổi khí hậu đang diễn biến ngày càng cực đoan, nếu không chuyển sang tư duy thích ứng chủ động, rất khó bảo đảm phát triển bền vững.

Thứ trưởng Xây dựng Nguyễn Tường Văn

Theo các chuyên gia, các địa phương cần quy hoạch không gian kiểm soát ngập, phát triển hạ tầng xanh và mô hình “đô thị bọt biển” để hấp thụ, lưu giữ và lọc nước mưa thông qua thảm thực vật, bề mặt thấm và hồ chứa,... Qua đó, sẽ giảm áp lực cho hệ thống thoát nước, bổ sung nguồn nước ngầm và hạn chế tác động của thời tiết cực đoan. Bên cạnh đầu tư hạ tầng kỹ thuật, các địa phương cần triển khai đồng bộ giải pháp công trình và phi công trình trên quy mô liên vùng, liên tỉnh như phát triển rừng đầu nguồn, xây dựng hồ chứa, nạo vét các đoạn sông bồi lắng và nâng cao năng lực thoát lũ.

Chủ tịch Ủy ban nhân dân tỉnh Cao Bằng Lê Hải Hòa khẳng định, tỉnh sẽ chấm dứt các hình thức “thích ứng sai” trong quy hoạch như san lấp sông, suối, hạ thấp cốt nền vùng trũng. Không gian đô thị phải dành chỗ cho nước và phát triển thuận theo quy luật tự nhiên. Thành phố Hà Nội đang triển khai chiến lược tái cấu trúc đô thị theo nguyên tắc “Cải tạo tích cực-Tái thiết thích ứng”, trọng tâm là phục hồi hệ thống sông nội đô như sông Nhuệ, sông Tô Lịch, sông Đáy, sông Tích..., kết hợp chỉnh trang cảnh quan với xây dựng hạ tầng kỹ thuật đa chức năng để đô thị phát triển bền vững trong bối cảnh biến đổi khí hậu ngày càng gay gắt, khó lường.