Ngoại thành, cực tăng trưởng mới
Một trong những điểm đáng chú ý là vai trò ngày càng rõ nét của khu vực ngoại thành và các địa bàn hợp nhất từ Bình Dương, Bà Rịa – Vũng Tàu. Nếu trước đây được xem là “vùng ven”, thì nay những khu vực này đang trở thành trục phát triển mới, với quỹ đất lớn và nhiều dư địa tăng trưởng.
“Đó là khu vực ngoại thành truyền thống và những địa bàn mới sáp nhập từ Bình Dương, Bà Rịa - Vũng Tàu, vốn từng được xem là ‘vành đai’, nay đứng trước cơ hội trở thành trung tâm của sự phát triển mới. Chính những phường, xã ngoại thành, những địa bàn mới hợp nhất, với quỹ đất rộng, tiềm năng lớn, dư địa phát triển còn nhiều, sẽ trở thành những điểm nhấn góp phần làm hài hòa bức tranh đô thị bền vững, đô thị xanh của Thành phố Hồ Chí Minh”, Thạc sĩ Chính sách công Nguyễn Tuấn Anh, Tổng công ty Công nghiệp Sài Gòn, nhận định.
Nhiều địa phương trong số 168 phường, xã, đặc khu của thành phố vẫn còn giữ được hệ sinh thái tự nhiên đặc trưng như rừng ngập mặn, rừng nguyên sinh, biển đảo, cù lao hay hệ thống sông rạch. Những khu vực như Cần Giờ, Củ Chi, Xuyên Mộc, Côn Đảo, Long Sơn, Thuận An… được đánh giá là nền tảng quan trọng để phát triển các đô thị sinh thái, đô thị xanh gắn với nông nghiệp, du lịch và logistics.
Trong đó, Cần Giờ được xem là hình mẫu tiêu biểu. Với diện tích lớn, dân số chưa cao và hệ sinh thái rừng ngập mặn được UNESCO công nhận, khu vực này hội tụ đầy đủ điều kiện để phát triển thành đô thị sinh thái biển hiện đại. Định hướng giai đoạn 2025 – 2030 của địa phương tập trung vào hạ tầng xanh, năng lượng sạch, kinh tế biển, đồng thời bảo tồn hệ sinh thái rừng và môi trường biển.
Ở hướng Đông Nam, các khu vực như Hồ Tràm và Xuyên Mộc cũng đang nổi lên như những cực tăng trưởng mới. Với lợi thế rừng – biển, các địa phương này thu hút nhiều dự án quy mô lớn về du lịch nghỉ dưỡng và nông nghiệp công nghệ cao. Trong khi Hồ Tràm định hình là đô thị biển tầm vóc quốc gia, quốc tế, thì Xuyên Mộc hướng tới mô hình “làng trong phố, phố trong làng”, giữ gìn bản sắc trong quá trình đô thị hóa.
Theo các chuyên gia, mỗi địa phương sẽ có một định hướng riêng, phù hợp với điều kiện tự nhiên và kinh tế - xã hội, nhưng cùng hướng đến mục tiêu chung là phát triển xanh, thông minh và bền vững.
Đô thị TOD – bước chuyển chiến lược
Cùng với phát triển đô thị vệ tinh, Thành phố Hồ Chí Minh đang đẩy mạnh mô hình đô thị gắn với giao thông công cộng (TOD), xem đây là trụ cột trong chiến lược phát triển dài hạn.
TOD không chỉ là việc xây dựng đô thị quanh các tuyến metro mà còn là cách tiếp cận tích hợp nhiều lĩnh vực, từ quy hoạch sử dụng đất, xây dựng, giao thông đến môi trường và chuyển đổi số. Mô hình này hướng tới phát triển các khu đô thị nén, tập trung quanh các điểm trung chuyển giao thông công cộng, giúp tối ưu hóa sử dụng đất và giảm áp lực lên hạ tầng.
“TOD không chỉ là một mô hình phát triển giữa đô thị với giao thông công cộng nhanh sức chở lớn, đặc biệt là các tuyến đường sắt đô thị (metro), mà còn là chiến lược về huy động nguồn vốn. Hơn thế, TOD còn là một nền tảng để tích hợp các quy hoạch lại với nhau: quy hoạch về sử dụng đất, quy hoạch về xây dựng, quy hoạch về giao thông, quy hoạch về môi trường…”, Tiến sĩ Vũ Anh Tuấn, Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu Giao thông vận tải, Trường Đại học Việt Đức, phân tích.
Theo kế hoạch, thành phố sẽ phát triển 11 khu đô thị TOD dọc các tuyến metro, với tổng diện tích gần 7.400 ha. Tuyến metro số 2 (Bến Thành – Tham Lương) được xác định là một trong những trục trọng điểm, với 12 vị trí TOD tại các nhà ga và depot Tham Lương.
Phường Tân Sơn Nhất hiện là địa phương tiên phong triển khai mô hình này. Với lợi thế gần sân bay và nằm trên các tuyến metro quan trọng, khu vực được định hướng phát triển thành đô thị sân bay hiện đại, tích hợp thương mại, dịch vụ, văn hóa và hạ tầng giao thông công cộng.
Mô hình TOD hướng tới việc giảm phụ thuộc vào phương tiện cá nhân, qua đó hạn chế ùn tắc giao thông và ô nhiễm môi trường. Trong bán kính khoảng 1.000 m từ các nhà ga metro, các hoạt động sống, làm việc, giải trí được bố trí hợp lý, tạo nên không gian đô thị tiện ích và thân thiện với môi trường.
Định hình “siêu đô thị” đa trung tâm
Sau hợp nhất, Thành phố Hồ Chí Minh sở hữu không gian phát triển rộng lớn với nhiều trung tâm và cực tăng trưởng mới. Đây là tiền đề để hình thành một cấu trúc đô thị đa trung tâm, thay vì phụ thuộc vào một lõi trung tâm duy nhất.
“Sau hợp nhất, Thành phố Hồ Chí Minh có hai đầu mối hạ tầng trọng điểm quy mô lớn mà trước đây thành phố chưa có, bao gồm cảng biển lớn nhất là cảng Cái Mép - Thị Vải ở Bà Rịa - Vũng Tàu (cũ) và ga xe lửa lớn nhất của Việt Nam là ga Sóng Thần ở Bình Dương (cũ). Điều này mở ra các cơ hội phát triển các đô thị công nghiệp và công nghệ cao về phía bắc, cũng như phát triển chuỗi đô thị cảng biển và đô thị du lịch biển về phía nam và đông nam”, kiến trúc sư Ngô Viết Nam Sơn nhận định.
Với hệ thống hạ tầng giao thông liên kết vùng ngày càng hoàn thiện, gồm metro, đường vành đai, cao tốc và các tuyến kết nối sân bay quốc tế, thành phố đang từng bước xây dựng một mạng lưới đô thị liên hoàn, tạo động lực phát triển lan tỏa.
Trong bối cảnh đó, phát triển đô thị xanh và bền vững trở thành yêu cầu xuyên suốt. Việc ưu tiên các đô thị vệ tinh sinh thái, kết hợp mô hình TOD không chỉ giúp giảm áp lực cho khu vực trung tâm mà còn nâng cao chất lượng sống của người dân.
Từ một đô thị phát triển nhanh nhưng chịu nhiều áp lực, Thành phố Hồ Chí Minh đang định hình lại hướng đi, hướng tới một “siêu đô thị” hiện đại, cân bằng giữa tăng trưởng và môi trường. Các đô thị vệ tinh xanh, nếu được triển khai hiệu quả, sẽ là chìa khóa để thành phố phát triển bền vững và nâng tầm trong khu vực.
