Chỉ số giá lương thực thế giới vừa chạm mốc cao nhất trong gần bốn năm qua, đặt ra thách thức lớn khi thời hạn chót để hiện thực hóa mục tiêu xóa bỏ nạn đói toàn cầu vào năm 2030 đang đến gần. Trong bối cảnh gián đoạn chuỗi cung ứng và thời tiết cực đoan, yêu cầu cấp thiết là củng cố sức chống chịu của hệ thống lương thực, tăng cường năng lực tự chủ về lương thực.
Những tháng gần đây, giá lương thực thế giới liên tiếp tăng cao, phá vỡ các mốc kỷ lục cũ. Báo cáo Tổ chức Lương thực và Nông nghiệp Liên hợp quốc (FAO) công bố mới đây cho thấy, tháng 9 vừa qua, chỉ số giá lương thực thế giới đạt trung bình 136 điểm, tăng 1,5% so với tháng 8 và 5,8% so với cùng kỳ năm ngoái, thiết lập mốc cao nhất kể từ cuối năm 2022. Theo đó, giá lúa mì tăng lên mức cao nhất trong ba năm, giá đường cũng thiết lập mốc kỷ lục trong 18 tháng qua.
Nguyên nhân khiến giá lương thực tăng phi mã là sự cộng hưởng của nhiều yếu tố. Trước hết phải kể đến tình trạng gián đoạn chuỗi cung ứng do xung đột. Eo biển Hormuz là tuyến đường thủy chiến lược, nơi trung chuyển khối lượng lớn năng lượng và phân bón trên toàn cầu.
Vì vậy, khi hoạt động vận chuyển hàng hóa qua Eo biển Hormuz bị phong tỏa do căng thẳng tại Trung Đông, gần như ngay lập tức, những “điểm nghẽn” lớn về nguồn cung cũng xuất hiện, đẩy giá năng lượng và phân bón - đầu vào thiết yếu của sản xuất nông nghiệp, tăng mạnh. Khi các huyết mạch giao thương quốc tế bị đứt gãy, toàn bộ chuỗi sản xuất nông nghiệp, từ vận hành máy móc, gieo trồng đến vận chuyển nông sản đều chịu ảnh hưởng trực tiếp, gây gián đoạn chu kỳ sản xuất, khiến giá lương thực liên tục tăng cao.
Liên hợp quốc cảnh báo, xung đột vũ trang đang phá hủy hệ thống lương thực, làm gia tăng nạn đói. Các quốc gia phụ thuộc vào nhập khẩu, có năng lực sản xuất nội địa hạn chế và các nước nghèo là đối tượng chịu tác động nặng nề. Ít nhất 266 triệu người tại 47 quốc gia, vùng lãnh thổ đang đối mặt tình trạng mất an ninh lương thực nghiêm trọng. Vòng luẩn quẩn của bạo lực và đói nghèo vì thế cũng khó tìm ra lối thoát.
Thời tiết cực đoan cũng làm chao đảo hệ thống lương thực toàn cầu, tác động trực tiếp đến sản xuất nông nghiệp, nguồn cung thực phẩm và sinh kế của người dân. El Nino hiện là mối đe dọa lớn đối với an ninh lương thực của hàng triệu người vốn đã dễ bị tổn thương. Liên hợp quốc cảnh báo, lũ lụt nghiêm trọng, hạn hán và nhiệt độ cực đoan El Nino gia tăng có thể đẩy thêm ít nhất 49 triệu người dân trên thế giới rơi vào tình trạng mất an ninh lương thực nghiêm trọng vào cuối năm 2027. Trung Mỹ và miền nam châu Phi được cho là những khu vực sẽ chịu tác động nghiêm trọng hơn cả.
Thế giới chỉ còn bốn năm để đưa các Mục tiêu phát triển bền vững (SDG) cán đích, trong đó SDG số 2 là không còn nạn đói vào năm 2030. Tuy nhiên, các cuộc xung đột vũ trang, biến đổi khí hậu đang cản trở nỗ lực xây dựng hệ thống lương thực bền vững, đe dọa kéo lùi những thành quả xóa đói đã đạt được trong nhiều năm qua. Theo FAO, nếu không có hành động quyết liệt, thì đến năm 2030, hơn 500 triệu người trên thế giới sẽ vẫn phải đối mặt nạn đói.
Những biến động thời gian qua cho thấy mức độ dễ tổn thương của hệ thống lương thực toàn cầu trước các cú sốc về nguồn cung và thời tiết. Thực trạng này cho thấy sự cần thiết phải có những nỗ lực toàn diện nhằm giải quyết thách thức về an ninh lương thực toàn cầu. Bài toán hiện nay không chỉ nằm ở bảo đảm đủ nguồn cung phân bón, năng lượng phục vụ sản xuất nông nghiệp trong mùa vụ, mà còn là xây dựng một hệ thống thương mại và chuỗi cung ứng có khả năng chống chịu tốt hơn trước các biến động.
Để giải tỏa áp lực trước mắt, giới chuyên gia khuyến cáo cộng đồng quốc tế nhanh chóng khai thông các tuyến vận tải biển, bình ổn giá phân bón, nhiên liệu. Tuy nhiên, về lâu dài, các nước cần duy trì hệ thống dự trữ lương thực chiến lược, thúc đẩy hợp tác đa phương để sẵn sàng bình ổn thị trường khi xảy ra cú sốc không mong muốn; đồng thời đầu tư vào năng lực sản xuất nội địa như phát triển hệ thống cảnh báo sớm, nông nghiệp thông minh và giống cây trồng có khả năng chống chịu với khí hậu khắc nghiệt.
