Châu Phi đang nổi lên như một “điểm sáng” có thể giúp thế giới đẩy nhanh quá trình chuyển dịch năng lượng. Sở hữu các nguồn năng lượng tái tạo phong phú, cùng nhu cầu điện ngày càng tăng, châu lục này không chỉ đứng trước nhu cầu cấp bách phải giải quyết những thách thức nội địa mà còn có cơ hội tạo ra giá trị trong chuỗi cung ứng, trở thành một động lực tăng trưởng mới của ngành năng lượng xanh toàn cầu.
“Bản đồ” chuyển đổi năng lượng toàn cầu đang có những thay đổi khi trọng tâm tăng trưởng của ngành năng lượng tái tạo dần mở rộng sang những thị trường từng ít được chú ý. Theo Cơ quan Năng lượng Quốc tế (IEA), lần đầu tiên nhóm các nền kinh tế mới nổi và đang phát triển (chưa bao gồm Trung Quốc) được dự báo có công suất lắp đặt năng lượng tái tạo mới bắt kịp nhóm các nền kinh tế tiên tiến trong lĩnh vực này trong giai đoạn 2026-2031. Trong đó, châu Phi đang nổi lên như một cực tăng trưởng của năng lượng xanh toàn cầu, với sự đóng góp của khu vực cận Sahara lên tới hơn 120GW, gần gấp đôi quy mô hiện nay, trong tổng số 4.800GW công suất năng lượng tái tạo tăng thêm trên toàn cầu.
Lợi thế nổi bật của châu lục là sở hữu nguồn tài nguyên thiên nhiên dồi dào, đặc biệt nắm giữ khoảng 40% tiềm năng năng lượng mặt trời của thế giới. Tại các đảo quốc châu Phi, năng lượng tái tạo còn mang ý nghĩa chiến lược, giúp giảm sự phụ thuộc vào nhiên liệu nhập khẩu và củng cố khả năng tự chủ năng lượng. Mauritius, Madagascar đều đặt mục tiêu nâng gần gấp đôi tỷ trọng năng lượng tái tạo trong cơ cấu điện, trong khi Seychelles, Comoros và Sao Tome và Principe thúc đẩy điện mặt trời phân tán, hệ thống lưu trữ bằng pin và điện mặt trời nổi, vốn là những mô hình phù hợp đặc điểm hệ thống điện nhỏ, quỹ đất hạn chế và mức độ phụ thuộc lớn vào nhiên liệu nhập khẩu của các nền kinh tế đảo.
Những chuyển động nhanh và tích cực nêu trên cho thấy năng lượng xanh tại châu Phi không đơn thuần là câu chuyện bổ sung nguồn điện mà còn là lời giải cho bài toán an ninh năng lượng, giúp tăng khả năng chống chịu của các quốc gia trong châu lục trước những cú sốc giá. Hơn thế, sự phát triển nhanh của thị trường giúp châu Phi có cơ hội trở thành những mắt xích mới quan trọng trong chuỗi cung ứng công nghệ xanh. Năng lực phát triển năng lượng tái tạo của châu Phi có thể góp phần mở rộng nguồn cung điện sạch, tạo thêm những thị trường đầu tư mới và thúc đẩy sự đa dạng hóa chuỗi cung ứng công nghệ năng lượng. Với lợi thế tài nguyên và nhu cầu phát triển lớn, châu lục này còn có cơ hội tham gia sâu hơn vào những ngành công nghiệp mới gắn với điện hóa giao thông, lưu trữ năng lượng và sản xuất công nghệ xanh.
Tuy nhiên, tiềm năng lớn không đồng nghĩa với vị thế lớn. Nghịch lý đáng chú ý là, châu Phi nắm giữ nhiều khoáng sản thiết yếu cho nền kinh tế xanh, nhưng hiện chỉ chiếm chưa tới 1% giá trị tạo ra từ sản xuất công nghệ năng lượng sạch và các linh kiện liên quan. Phần lớn giá trị gia tăng vẫn nằm ở những khâu chế biến sâu, sản xuất thiết bị và phát triển công nghệ được thực hiện bên ngoài châu lục. Nếu tiếp tục xuất khẩu tài nguyên thô và nhập khẩu thành phẩm, châu Phi có nguy cơ chỉ trở thành nguồn cung đầu vào cho cuộc cách mạng năng lượng xanh, thay vì là một chủ thể hưởng lợi từ cuộc cách mạng đó. Bởi thế, dù có nhiều lợi thế, con đường đưa châu Phi trở thành một trung tâm năng lượng tái tạo của thế giới vẫn đối mặt nhiều thách thức.
Châu Phi đang có cơ hội hiếm có để chuyển từ vị thế một vùng đất giàu tài nguyên nhưng chưa được khai thác tương xứng, thành một trung tâm sản xuất và thị trường năng lượng xanh có sức ảnh hưởng. Nhưng cơ hội ấy chỉ trở thành hiện thực khi lợi thế thiên nhiên được chuyển hóa thành năng lực công nghiệp và giá trị gia tăng nội tại. Khi đó, châu Phi không chỉ góp thêm nguồn điện sạch cho thế giới, mà còn có thể góp phần định hình những chuỗi cung ứng và động lực tăng trưởng mới trong nền kinh tế carbon thấp.
