Vấn đề di cư lại một lần nữa nóng lên trong chương trình nghị sự năm 2026 của Liên minh châu Âu (EU), khi số lượng người di cư trái phép tìm cách đến quần đảo Canary của Tây Ban Nha hay đảo Sardinia của Italia tăng cao trong thời gian gần đây. Liên minh Cờ xanh hướng tới siết chặt kiểm soát biên giới, nhưng điều đó là chưa đủ để ứng phó làn sóng di cư trái phép một cách hiệu quả, lâu dài.
Khi cuộc khủng hoảng di cư ở Ceuta, Tây Ban Nha vừa tạm lắng trên các phương tiện truyền thông, thì đến lượt quần đảo Canary đối mặt với làn sóng di cư trái phép ồ ạt. Giữa tháng 11/2026, số người di cư trái phép được giải cứu trên hành trình nguy hiểm vượt Đại Tây Dương đến quần đảo Canary trong một ngày đã lên đến 1.488 người, phá kỷ lục từng được lập vào 6 năm trước. Trong khi đó, theo các cơ quan chức năng, hoạt động di cư bất hợp pháp hướng tới Sardinia đã đạt mức “chưa từng có tiền lệ”. Điều kiện thời tiết thuận lợi được cho là một trong những nguyên nhân khiến số chuyến vượt biển tăng đột biến.
Gần nửa năm sau khi Hiệp ước Di cư và Tị nạn của EU chính thức có hiệu lực vào tháng 6/2026, các vấn đề về di cư liên tục nổi lên, là phép thử khó khăn cho tinh thần đoàn kết và thống nhất nội khối. Hiệp ước này từng được nhận định là bước cải cách lớn với hệ thống quản lý di cư. Thế nhưng, vẫn còn khoảng cách lớn giữa kỳ vọng và thực tế triển khai. Các nước ở “đầu sóng ngọn gió” như Tây Ban Nha, Italia, Hy Lạp vẫn đang chật vật tìm cách giải quyết vấn đề an ninh, an sinh xã hội khi là tuyến đầu của làn sóng di cư. Thậm chí, cuộc khủng hoảng di cư ở Ceuta vừa qua còn tạo thêm các bất đồng về trách nhiệm chia sẻ vấn đề di cư giữa các nước, khiến các giá trị cốt lõi của Hiệp ước Schengen về tự do đi lại ở châu Âu bị lung lay.
Trong một không gian mà giữa các quốc gia là biên giới mở và có sự kết nối sâu về kinh tế, chính trị, cuộc khủng hoảng di cư ở một nước sẽ nhanh chóng lan rộng và ảnh hưởng đến cả khối. Những vấn đề gây tranh cãi lại dấy lên khi lợi ích an ninh của quốc gia xung đột với các giá trị cốt lõi của khối. Như trong câu chuyện khủng hoảng di cư ở Ceuta, Italia buộc phải nhiều lần gia hạn biện pháp kiểm soát biên giới tạm thời với Tây Ban Nha do lo ngại các nguy cơ.
Để ứng phó làn sóng di cư trái phép, EU đang tìm cách tăng tỷ lệ trục xuất người cư trú bất hợp pháp. Ủy ban châu Âu (EC) vừa hoan nghênh sáng kiến của một số nước thành viên EU về thành lập trung tâm hồi hương người di cư bên ngoài khối, với Rwanda được lựa chọn làm địa điểm dự kiến triển khai đầu tiên. Bên cạnh đó, có 9 quốc gia gửi thư chung tới EC kêu gọi xây dựng khuôn khổ pháp lý mới về đoàn tụ gia đình đối với người tị nạn. Họ cho rằng, những quốc gia từng tiếp nhận số lượng lớn người nhập cư giờ lại đang đối mặt khó khăn phát sinh từ hoạt động đoàn tụ gia đình, với những áp lực gia tăng lên hệ thống nhà ở, trường học, y tế… Tuy nhiên, các sáng kiến được đưa ra vấp phải những quan ngại về bảo đảm quyền của người di cư, đặt châu Âu trước nhiệm vụ khó khăn khi vừa phải bảo đảm an ninh, trật tự quốc gia, lại vừa thực hiện các nghĩa vụ nhân đạo quốc tế.
Bài toán biên giới của châu Âu không đơn thuần có thể giải quyết được thông qua các hàng rào vững chắc hay lực lượng kiểm soát biên giới được tăng cường. Phía sau mỗi dòng người di cư là các vấn đề như xung đột, nghèo đói, bất ổn chính trị, thiếu cơ hội phát triển cho thanh niên… Bởi vậy, một nhiệm vụ quan trọng đặt ra với châu Âu là góp phần giải quyết các vấn đề kinh tế, xã hội ở những nước khởi nguồn di cư, cũng như tăng cường năng lực quản trị thông tin. Đồng thời xây dựng cơ chế để các nước châu Âu thực hiện trách nhiệm chung mà vẫn dung hòa được lợi ích quốc gia.