ND - Thói quen là những hành vi được lặp đi, lặp lại nhiều lần trong một thời gian dài. Lâu ngày, nó trở thành phản xạ có điều kiện, khó thay đổi.
Thói quen có hại do hút thuốc, uống rượu thì ai cũng biết mà họ vẫn làm là vì chưa đến lúc đổ bệnh nan y. Nhưng nhiều thói quen xấu, bất lợi vẫn hằng ngày tái diễn vì người ta không hiểu rõ nguyên nhân, cơ chế sinh bệnh, sinh tật xấu của chúng. Phải hiểu, phải sợ mới có chuyển biến về hành vi. Lâu ngày lặp đi, lặp lại thì thành thói quen có lợi. Có thói quen, như rửa tay trước khi ăn, nhiều người vẫn coi thường, không thực hiện, dù biết rằng như thế là không văn minh, không sạch sẽ.
Thức ăn không có mầm bệnh hoặc không nhiễm tới liều gây bệnh thì người khỏe không bị mắc bệnh. Ðiều đó làm cho nhiều người chủ quan. Ðể gây được bệnh, số vi khuẩn bị nhiễm phải đạt đến một số lượng nhất định, gọi là liều gây bệnh. Nó phụ thuộc hai yếu tố: tính độc (virulence) của loại vi khuẩn (cùng chủng nhưng khác serotip, điều kiện bảo quản, khả năng nhân lên sau chế biến,...) và tính nhạy cảm (suscep-tibility) của mỗi cá thể (tuổi tác, tình trạng dinh dưỡng, sức khỏe, sức đề kháng, đang trong giai đoạn uống kháng sinh, PH của dịch dạ dày). Ðấy là cơ sở khoa học của "cái may" nói trên.
Các nhà khoa học đã chỉ ra rằng, trong những điều kiện lý tưởng, một vi khuẩn đơn bào có thể tạo ra 8.000 con trong vòng 4 giờ, hơn 32.000 con sau 5 giờ, 17 triệu con sau 8 giờ bằng cách sinh sản nhân đôi sau mỗi 20 phút. Mà trong mỗi gam thực phẩm tươi sống thường có tới vài trăm, vài nghìn, thậm chí hàng triệu vi khuẩn các loại. Trên mỗi xăng-ti-mét vuông trên bàn tay luôn có khoảng 100.000 con vi khuẩn các loại. Còn trong mỗi móng tay để dài có tới cả tỷ con.
Trong khi đó, liều gây bệnh của phẩy khuẩn tả (V. Cholerae) là một triệu con/gam thực phẩm, còn với vi khuẩn Shigella gây bệnh kiết lỵ chỉ
10 - 100 con và vi khuẩn Salmonella Typhi gây bệnh thương hàn là 1.000 con. Những người bị ốm, giảm sức đề kháng có thể mắc bệnh ở liều thấp hơn.
Vì vậy, để giữ vệ sinh khi ăn, uống, chúng ta cần tạo những thói quen như:
Rửa sạch tay trước khi ăn, nhất là khi ăn bốc: Rửa sạch tay sẽ làm vi khuẩn nếu có cũng ở dưới ngưỡng gây bệnh nhiều lần. Vì vậy nên rửa tay bằng xà-phòng.
Giữ thức ăn khỏi ruồi, nhặng và động vật nuôi: Ruồi truyền tải một số lượng lớn vi khuẩn: mang trên lông chân, vòi, thân là 6 triệu con; mang trong ống tiêu hóa gần 30 triệu con. Vì vậy cần che đậy trước khi ăn và đuổi chúng trong khi ăn.
Chỉ ăn thức ăn chín còn nóng, uống nước an toàn: Như đã biết, vi khuẩn trong điều kiện lý tưởng, nó sẽ sinh sản theo cấp số nhân bằng cách nhân đôi sau mỗi 20 phút và có thể đạt được đến liều gây bệnh trong vòng vài giờ. Vì vậy ăn đồ đã nấu chín còn nóng là chắc chắn an toàn. Nước là trung gian truyền mầm bệnh nguy hiểm khi dịch đang lưu hành vì nó vừa có thể là nước uống trực tiếp, vừa là một thành phần của thực phẩm chế biến, vừa tham gia vào các công đoạn làm sạch nguyên liệu, dụng cụ ăn uống, chế biến.
Ngoài cách tiệt trùng bằng nhiệt độ cao thì dùng PH thấp dưới 4,6 cũng có thể tiệt trùng. Dưa chua là cách bảo quản lâu đời và tự nhiên có lý vì có độ PH thấp dưới 4,6 là thế. Vì vậy có thể dùng nước chanh tươi hoặc dấm để khử khuẩn đối với các món như: mắm tôm, gỏi sống, nộm rau sống.
Ðèn tia cực tím cũng có thể áp dụng cho tiệt trùng nước và bề mặt các dụng cụ ăn uống, dụng cụ chế biến. Vì vậy, nước an toàn gồm: nước đã đun sôi hoặc nước tinh khiết, nước giải khát đóng chai, đóng hộp.
Sử dụng dụng cụ ăn uống sạch: Nhiều khi ta cứ cho rằng dụng cụ ăn uống đã rửa, để khô và cảm quan thấy vẫn sạch, nhưng có thể chúng vẫn bị kiến, gián, chuột, ruồi nhặng bu vào lúc nào không biết. Vì vậy rất nên tráng nước sôi trước khi sử dụng.
Không ăn món sống, món tái, món nguội ở hàng quán ngoài phố: Ra khỏi nhà mình, các món ăn đều "khuất mắt trông coi". Vì vậy nên chọn món luộc, hấp đối với thịt, cá thì chắc chắn là thịt, cá tươi vì các món xào, nướng, chiên, thập cẩm,... có nhiều gia vị làm át mùi của thực phẩm ôi, thiu hay của thức ăn thừa!
Thực hiện đủ năm hành vi trên và biến chúng thành thói quen, chúng ta sẽ không còn lo lắng vì dịch tiêu chảy cấp.
BS Nguyễn Văn Dũng
