Tạo cú huých cho con đường thiên lý

(Tiếp theo và hết) (*)

Bài 2: Nhìn về tương lai…

0:00 / 0:00
0:00
Cán bộ, kỹ sư, công nhân Tập đoàn Đèo Cả thi công đào hầm Núi Vung thuộc dự án cao tốc bắc-nam (trên địa bàn tỉnh Ninh Thuận).
Cán bộ, kỹ sư, công nhân Tập đoàn Đèo Cả thi công đào hầm Núi Vung thuộc dự án cao tốc bắc-nam (trên địa bàn tỉnh Ninh Thuận).

Giữa tháng 1 vừa qua, Quốc hội đã thông qua nghị quyết về chủ trương đầu tư dự án đường cao tốc bắc-nam phía đông giai đoạn 2021-2025, gồm 12 dự án thành phần dài 729km, tổng mức đầu tư gần 147 nghìn tỷ đồng. Từ kinh nghiệm rút ra khi triển khai giai đoạn 1, cơ quan chức năng đang nghiên cứu cơ chế điều chỉnh giá riêng cho những dự án mang tính chất đặc thù, yêu cầu kỹ thuật cao như tuyến cao tốc bắc-nam phía đông.

Việc hoàn thiện chính sách về bù giá, trượt giá, phòng ngừa rủi ro khách quan là bước chuẩn bị quan trọng cho các công trình trọng điểm quốc gia sẽ triển khai thời gian tới.

Trách nhiệm “đi trước, mở đường”

Cần phải nói ngay rằng, dự án đường cao tốc bắc-nam là một trong những công trình nhận được sự quan tâm đặc biệt của Chính phủ trong nhiệm kỳ 2021-2025. Trong ba ngày đầu Xuân mới vừa qua, Thủ tướng Phạm Minh Chính và Phó Thủ tướng Lê Văn Thành đã có chuyến công tác đặc biệt “xuyên Việt, xuyên Tết”, trực tiếp thị sát các công trình giao thông trọng điểm với lịch trình di chuyển, kiểm tra và làm việc dày đặc gần như không nghỉ. Theo đánh giá của Thủ tướng, trong suốt ba nhiệm kỳ Đại hội toàn quốc lần thứ XI, XII và XIII, Đảng ta đã xác định phát triển hạ tầng là một trong ba đột phá chiến lược, trong đó hạ tầng giao thông đóng vai trò đặc biệt quan trọng. Người đứng đầu Chính phủ tỏ ra hết sức trăn trở khi trong 20 năm qua, nước ta mới hoàn thành đầu tư, đưa vào khai thác hơn 1.000km cao tốc, nếu vẫn giữ tư duy cũ, cách tổ chức thực hiện như cũ thì không thể đạt mục tiêu đến năm 2030, đất nước có 5.000km cao tốc.

Ngay khi Quốc hội thông qua chủ trương đầu tư dự án đường cao tốc bắc-nam giai đoạn 2021-2025 (Nghị quyết số 44/2022/QH15 ngày 11/1/2022), ngày 20/1, Bộ Giao thông vận tải đã có Tờ trình Chính phủ dự thảo Nghị quyết của Chính phủ để triển khai thực hiện Nghị quyết số 44 của Quốc hội. Trong thời gian này, Bộ cũng đã hoàn thành báo cáo dự thảo quyết định của Thủ tướng Chính phủ ban hành quy chế phối hợp, kế hoạch triển khai thực hiện dự án và đề xuất Chính phủ thành lập Ban Chỉ đạo Nhà nước các công trình trọng điểm ngành giao thông vận tải.

Bộ cũng đề nghị các địa phương khi có nghị quyết của Chính phủ, thành lập ngay Ban Chỉ đạo giải phóng mặt bằng của tỉnh, hội đồng giải phóng mặt bằng cấp huyện có tuyến cao tốc đi qua và ngay sau khi tiếp nhận cọc giải phóng mặt bằng sẽ tổ chức thực hiện các công việc liên quan, phấn đấu bàn giao 70% diện tích mặt bằng các gói thầu xây lắp khởi công trước ngày 31/12/2022 và hoàn thành toàn bộ giải phóng mặt bằng trong quý II/2023.

Hơn một năm qua, lãnh đạo Bộ Giao thông vận tải được phân công phụ trách khu vực đã có nhiều chuyến công tác liên tục trên thực địa từ bắc chí nam để thống nhất, thỏa thuận với chính quyền địa phương về hướng tuyến để tuyến cao tốc đi thẳng nhất, tránh tối đa các khu dân cư, theo tinh thần “qua sông bắc cầu, qua núi đào hầm” của Thủ tướng Chính phủ. “Thậm chí, những tháng cuối năm 2021, khi dự án vẫn chưa được Quốc hội thông qua chủ trương đầu tư, lãnh đạo Bộ Giao thông vận tải đã liên tục chủ trì nhiều cuộc họp, có những cuộc họp xuyên đêm để hoàn thiện, giải trình thêm các ý kiến của đại biểu Quốc hội; đồng thời chỉ đạo các cơ quan, đơn vị liên quan thống nhất phương án xây dựng kế hoạch và lộ trình triển khai dự án ngay sau khi được cấp thẩm quyền chấp thuận chủ trương đầu tư”, Thứ trưởng Giao thông vận tải Nguyễn Danh Huy nhớ lại.

Bộ trưởng Giao thông vận tải Nguyễn Văn Thể đã giao các ban quản lý dự án và cá nhân giám đốc ban chịu trách nhiệm trước lãnh đạo Bộ Giao thông vận tải về việc thực hiện nhiệm vụ quản lý dự án được giao. Bộ sẽ ràng buộc trách nhiệm, tăng tính độc lập trong suốt quá trình thực hiện dự án này. Giám đốc các ban quản lý dự án phải thường xuyên xuống hiện trường để khảo sát, trao đổi ý kiến với các địa phương, chốt phương án triển khai.

Bộ trưởng cũng yêu cầu các đơn vị trong quá trình thi công phải kiểm soát chặt, lên phương án chi tiết tiến độ thực hiện cũng như chất lượng công trình; kiểm tra, giám sát và có biện pháp xử lý nghiêm các đơn vị vi phạm. Dự án đường cao tốc bắc-nam cần ứng dụng hiệu quả công nghệ hiện đại, có biện pháp thi công mới nhằm rút ngắn thời gian xử lý những hạng mục phức tạp như nền đất yếu, phát huy sáng kiến, cải tiến kỹ thuật để tăng năng suất lao động, tận dụng hợp lý các nguồn lực,…

Áp dụng các cơ chế đặc thù

Thứ trưởng Giao thông vận tải Lê Đình Thọ nhận định, khi triển khai dự án đường cao tốc bắc-nam phía đông giai đoạn 1, công tác chuẩn bị dự án mất quá nhiều thời gian, có gói thầu kéo dài hơn ba năm. Tuy nhiên, sang giai đoạn 2, việc chuẩn bị đầu tư rút ngắn chỉ còn hơn một năm; công tác giải phóng mặt bằng được Thủ tướng Chính phủ chấp thuận cho áp dụng cơ chế thực hiện song song với bước lập dự án, do đó rút ngắn được rất nhiều thời gian. “Ngoài thủ tục và mặt bằng, nguồn vật liệu gặp khó khăn chính là bài học xương máu giai đoạn 1, tuy cũng có khảo sát, đánh giá, nhưng do quy trình không sát thực tiễn, khi triển khai nhiều mỏ không đủ trữ lượng.

Rút kinh nghiệm từ đó, trong giai đoạn này, Bộ giao cho tư vấn đánh giá cụ thể trữ lượng cũng như chất lượng, lập hồ sơ chi tiết về mỏ vật liệu. Nếu mỏ chưa cấp cho đơn vị nào, nhà thầu có nhu cầu sẽ được cấp phép, trực tiếp khai thác để chủ động hơn trong thi công. Qua đánh giá sơ bộ, nguồn vật liệu của giai đoạn 2 hoàn toàn đáp ứng được nhu cầu, trừ vùng đồng bằng sông Cửu Long còn gặp khó khăn về nguồn vật liệu đắp nền đường và cát”, Thứ trưởng Lê Đình Thọ khẳng định.

Theo kế hoạch, khoảng hai đến ba tháng nữa, các dự án thành phần đường cao tốc bắc-nam giai đoạn 2 sẽ tiến hành lựa chọn nhà thầu theo hình thức chỉ định thầu để tổ chức thi công. Đây là điểm khác biệt so với giai đoạn 1 khi lựa chọn nhà thầu qua đấu thầu. Với quan điểm của Thủ tướng Chính phủ, không “xé vụn” dự án thành quá nhiều gói thầu nhỏ mà giữ quy mô vừa và lớn để thu hút nhà thầu có đủ năng lực, kinh nghiệm.

Theo quy định trước đây, điều kiện nhà thầu muốn tham gia phải từng thực hiện các hợp đồng tương tự có giá trị ít nhất bằng 70% giá gói thầu đang xét. Như vậy, muốn tham gia gói thầu trị giá 10 nghìn tỷ đồng, nhà thầu phải đáp ứng điều kiện từng thực hiện hợp đồng trị giá 7.000 tỷ đồng, nhưng thực tế, một chuyên gia giao thông cho hay, trong vòng 5 năm trở lại đây, chỉ có một nhà thầu xây lắp thực hiện công trình giá trị gần 4.700 tỷ đồng. Nếu chiếu theo quy định cũ với điều kiện ngặt nghèo này, số lượng doanh nghiệp tham gia vào giai đoạn 2 chỉ đếm trên đầu ngón tay, thậm chí không nhà thầu nào đáp ứng được yêu cầu.

Chính vì thế, Bộ Kế hoạch và Đầu tư đã “nới lỏng” điều kiện theo hướng linh hoạt, giảm giá trị từ 70% xuống còn 50%. Đồng thời, không yêu cầu về nhân sự chủ chốt đối với vị trí mà pháp luật về xây dựng không yêu cầu; không bắt buộc nhà thầu phải đính kèm chứng chỉ năng lực hoạt động xây dựng khi tham gia dự thầu,... Các chuyên gia cũng nêu kiến nghị, bên cạnh các gói thầu lớn độc lập, dự án giai đoạn 2 có thể áp dụng loại hình tổng thầu, gói thầu lớn do một tổng thầu đảm trách, quy tụ nhiều nhà thầu phân việc theo năng lực chuyên môn, khai thác thế mạnh của từng đơn vị về con người, thiết bị, cắt giảm đáng kể khối lượng công việc của các chủ đầu tư,…

Ông Ngọ Trường Nam, Tổng Giám đốc Tập đoàn Đèo Cả cho hay, nghị quyết của Chính phủ cho áp dụng hình thức chỉ định thầu đối với gói thầu xây lắp các dự án thành phần trong hai năm 2022 và 2023 kèm theo yêu cầu tiết kiệm ít nhất 5% giá trị dự toán gói thầu (chưa bao gồm chi phí dự phòng). Tuy nhiên, đối với các nhà thầu, tiết kiệm 5% là yêu cầu quá khó. Tại những dự án giao thông đang triển khai, kể cả các dự án thành phần giai đoạn 1, tỷ lệ giảm cao nhất của nhà thầu cũng chỉ tới 1-2%. Lợi thế trong chỉ định thầu là thanh toán theo hướng “thực thanh thực chi”, nhưng theo cơ chế này, việc xây dựng khung giá đầu vào của địa phương phải chính xác, kịp thời, tiêu chí xác định chỉ số giá cũng phải đồng nhất, tránh tình trạng mỗi nơi một tiêu chí ban hành.

Hiệp hội Các nhà đầu tư công trình giao thông đường bộ Việt Nam (Varsi) cũng đề xuất cho phép chủ đầu tư, nhà thầu phối hợp các đơn vị tư vấn chuyên ngành xây dựng chỉ số giá riêng cho các dự án đặc thù như đường cao tốc bắc-nam (cả hai giai đoạn). Đánh giá đề xuất này, Giám đốc điều hành dự án Mai Sơn-quốc lộ 45 (thuộc Ban Quản lý dự án Thăng Long, Bộ Giao thông vận tải) Lương Văn Long cho rằng, chỉ số giá có thể xây dựng sát với từng gói thầu, cùng với khảo sát giá vật liệu tại địa bàn dự án, còn tính đến cự ly vận chuyển tới chân công trình. Với tình hình biến động giá như vừa qua, việc áp dụng một công thức chung cho cả hợp đồng để điều chỉnh trượt giá chưa phản ánh chính xác mức độ biến động giá.

Để việc điều chỉnh giá phù hợp biến động của thị trường, Bộ Xây dựng nên hướng dẫn thực hiện điều chỉnh giá theo hướng tách những hạng mục, công việc sử dụng vật liệu xây dựng có mức độ và khả năng biến động giá lớn (sắt thép, xăng dầu, xi-măng, nhựa đường, đá, cát,...) áp dụng các công thức điều chỉnh giá riêng. Chủ đầu tư được thuê đơn vị tư vấn để tính toán, xác định lại các công thức điều chỉnh giá, bảo đảm phù hợp thiết kế, dự toán và giá hợp đồng.

Lâu nay, nói về quá trình đầu tư xây dựng một công trình giao thông, người ta thường chỉ nhắc về vai trò, trách nhiệm của Bộ Giao thông vận tải, nhưng trên thực tế, ngay từ bước chuẩn bị đầu tư, các khâu giải phóng mặt bằng, mỏ vật liệu, vị trí bãi đổ thải,… do địa phương chịu trách nhiệm; các cơ chế, chính sách (về vốn, đất đai, định mức, tiêu chuẩn kỹ thuật,…) do các bộ, ngành khác ban hành. Trong cuộc họp bàn triển khai dự án đường cao tốc bắc-nam mới đây, Phó Thủ tướng Lê Văn Thành đã nhấn mạnh: Đối với công trình trọng điểm như đường cao tốc bắc-nam, khối lượng công việc đặc biệt lớn, không chỉ riêng ngành giao thông mà đòi hỏi cả hệ thống chính trị từ trên xuống dưới phải chung tay vào cuộc một cách đồng bộ, phân vai rõ trách nhiệm và chủ động, kịp thời xử lý các vướng mắc nảy sinh.

Đại hội XIII của Đảng đặt mục tiêu đến năm 2030 cả nước có 5.000km đường cao tốc. Đó sẽ là tiền đề, cơ sở vững chắc đưa đất nước hùng cường, thịnh vượng vào năm 2045. Ngành giao thông đang tham mưu cho Chính phủ đưa ra các giải pháp đột phá nhằm hiện thực hóa mục tiêu nêu trên. Trong vòng tám năm, phải hoàn thành gần 4.000km đường cao tốc là tham vọng rất lớn, vì vậy không chỉ đòi hỏi quyết tâm chính trị lớn, mà cần cả cơ chế đột phá, rõ ràng và khả thi.

(*) Xem Báo Nhân Dân từ số ra ngày 28/8/2022.