Sông Gianh từng ngày bị "rút ruột"

Khai thác cát, xử lý chỗ này, chạy chỗ khác

Một ngày giữa tháng 6-2010 chúng tôi đến các xã ven sông Gianh thuộc huyện Tuyên Hóa để tìm hiểu thực trạng này.

Đứng trên cầu Châu Hóa phóng tầm mắt về phía hạ lưu sông Gianh, chúng tôi thấy bốn, năm thuyền máy đang mặc sức hút cát, sạn. Mùa này nước sông Gianh cạn nên việc khai thác cát, sạn càng dễ dàng hơn. Mới sáng sớm, những dàn khai thác cát, sạn đã được lắp trên ca-nô, các ống hút được cắm xuống lòng sông để hút cát, sạn rồi phun qua một cái sàng để lựa chọn các loại vật liệu xây dựng, còn nước chảy trở lại sông.

Cả khúc sông đục ngầu và rền vang tiếng máy đã phá tan sự tĩnh lặng của những làng quê ven sông. Ngay phía trước trước trụ sở UBND xã Châu Hóa, những cồn cát lớn lộ ra giữa dòng sông - hậu quả của việc khai thác cát trái phép đã khiến cho tàu thuyền khó lưu thông hơn.

Thấy chúng tôi đưa máy ảnh lên, một bác nông dân đang hái rau gần đó dừng tay, tiến lại gần và nói với vẻ bức xúc: "Trước đây họ chỉ khai thác ban đêm. Bây giờ, ngay giữa thanh thiên bạch nhật, họ cứ hút cát, sạn mà chẳng sợ ai. Hai bên bờ sông toang hoác vì sạt lở đất, nguyên nhân cũng tại những chiếc thuyền hút cát ấy cả".

Hạ lưu sông Gianh, mới khoảng 7 giờ sáng, mặt trời đã chói chang, báo hiệu một ngày nắng nóng gay gắt. Trong vai người đi mua cát, chúng tôi tiếp cận với một chủ đò khai thác cát tên Hải. Anh này cho biết, các thuyền khai thác cát trong khu vực này chủ yếu ở thôn Thanh Châu, xã Châu Hóa. Tôi hỏi: "Khai thác cát trái phép thế này không sợ xã bắt sao"? Hải nói ngay: "Miềng (mình) có điện thoại di động. Nếu xã đi kiểm tra, miềng biết liền! Hoặc chẳng may xã đi kiểm tra đột xuất, khi phát hiện thấy họ đến gần, miềng chỉ việc kéo ống hút lên và nổ máy cho thuyền chạy. "Thế anh thường khai thác ở đâu"? "Thì cũng dọc đoạn sông này thôi. Thấy chỗ nào có nhiều cát sạn thì mình hút ở đó. Nếu có chuyện chi, (lực lượng công an, chính quyền địa phương kiểm tra, xử phạt - PV) anh em chỉ cần bấm máy điện thoại thông báo cho nhau, thế là thoát"...

Lô nhô những cồn cát giữa dòng sông -
hậu quả của việc khai thác cát trái phép.

Chỉ đi dọc sông Gianh vài cây số, chúng tôi đã bắt gặp rất nhiều cồn cát nham nhở nằm trơ ra giữa sông. Đối lập với nó là những vết sạt lở đất vàng đến nhức mắt, những bụi tre, gốc cây dừa nằm dọc theo mép sông đã bung gốc, nằm nghiêng ngả như chực tuột xuống sông.

Phó Chủ tịch UBND xã Tiến Hóa, Cao Văn Trúc cho biết, sông Gianh chảy qua địa bàn xã khoảng bảy cây số. Hầu hết các thôn đều nằm dọc theo sông nên bị sạt lở nghiêm trọng, nhất là ở các thôn bàu 1, 2 và 3. Bình quân hàng năm, sông Gianh "ăn" từ 3 đến 5 mét đất của xã. Cá biệt có những đoạn bờ sông bị xói lở sâu từ 7 đến 10 mét, tạo thành những vực sâu rất nguy hiểm. Một trong những nguyên nhân dẫn đến thực trạng này là do khai thác cát, sạn vô tội vạ. Những người hút cát, sạn sẵn sàng đối phó bằng mọi cách khi chính quyền địa phương tiến hành kiểm tra, xử lý. Bình quân một ngày, một thuyền hút được 3-5 m3 cát. Trên sông Gianh đoạn qua các xã Tiến Hóa, Châu Hóa, Văn Hóa, Mai Hóa... có đến hàng chục thuyền máy luôn hoạt động hết công suất...

Chính quyền địa phương buông lỏng quản lý

Theo Chủ tịch UBND xã Châu Hóa, Trương Thanh Lam thì Châu Hóa là địa phương xảy ra nạn sạt lở đất dọc bờ sông Gianh rất nghiêm trọng. Bởi vậy, Nhà nước đã đầu tư xây dựng gần ba km kè chống xói lở ở các thôn Lâm Lang, Lạc Sơn và Kinh Châu.

Nghề hút cát sạn ở xã xuất hiện từ lâu nhưng có lúc thăng lúc trầm. Hiện toàn xã có sáu thuyền máy hút cát sạn, chủ yếu là ở thôn Thanh Châu. Trên sông Gianh đoạn qua địa bàn xã, không có điểm nào được cấp phép khai thác cát, sạn, nhưng tình trạng hút cát, sạn trái phép vẫn xảy ra. Trước đây, chính quyền địa phương đã thành lập đội quản lý khai thác tài nguyên gồm năm thành viên do Trưởng Công an xã phụ trách có nhiệm vụ thường xuyên tuần tra, kiểm soát, xử lý các hành vi khai thác cát, sạn trái phép trên sông Gianh. Tuy nhiên, do hoạt động không hiệu quả nên đội này đã giải tán. Theo ông Chủ tịch xã, nguyên nhân là họ không thể (hoặc không muốn) xử phạt...người quen. Vì thế nhiều năm nay, chính quyền địa phương không xử lý được vụ vi phạm nào mà chỉ dừng lại ở mức độ đẩy đuổi đối tượng và phương tiện vi phạm. Và khi đẩy chỗ này thì thuyến đi chỗ khác hoặc cán bộ rút đi thì mọi việc đâu lại vào đấy.

Sạt lở bờ sông nghiêm trọng ở xã Tiến Hóa.

Một cán bộ lãnh đạo xã Tiến Hóa phân tích: "Muốn xử lý triệt để nạn "sa tặc" trên sông Gianh cần phải có sự phối hợp của chính quyền các xã. Việc làm này phải được tiến hành thường xuyên để khi phát hiện vi phạm ở bất cứ địa bàn nào cũng có thể xử lý. Bởi không có sự phối hợp cần thiết này nên nhiều năm qua, xã Tiến Hóa cũng không xử lý được vụ khai thác cát, sạn trái phép nào".

Trước thực trạng khai thác cát, sạn một cách vô tổ chức trên sông Gianh, UBND huyện Tuyên Hóa đã có chỉ thị tăng cường công tác quản lý Nhà nước đối với hoạt động này. Chỉ thị nêu rõ: "Nghiêm cấm các hoạt động khai thác khi chưa được sự cho phép của cơ quan quản lý Nhà nước về khoáng sản; UBND các xã, thị trấn có trách nhiệm tăng cường kiểm tra, không để xảy ra vi phạm trong hoạt động khai thác cát, sạn tại địa phương, khi phát hiện có vi phạm ngoài thẩm quyền xử lý phải báo cáo ngay cho UBND huyện để có sự chỉ đạo thống nhất...".

Phó Chủ tịch UBND huyện Tuyên Hóa, Lê Nam Giang cho biết cũng đã chỉ đạo các xã dọc sông Gianh phối hợp hành động tích cực và thường xuyên trong quản lý khai thác cát, sỏi trên sông.

Mỗi năm sông Gianh "nuốt" mất hàng chục mét đất
của thôn Tiên Xuân, xã Quảng Tiên, huyện Quảng Trạch.

Thực tế cho thấy, sự chỉ đạo là vậy nhưng xem ra có hiệu quả hay không thì phải cần sự nhập cuộc một cách tích cực của các cơ quan chức năng huyện Tuyên Hóa và chính quyền các địa phương ven sông Gianh. Nếu không vẫn xảy ra tình trạng xử lý chỗ này thuyền chạy chỗ khác khai thác và hậu quả là người dân dọc sông Gianh vẫn nơm nớp nỗi lo sông "nuốt" mất nhà, mất đất mỗi khi mùa lũ về.

HƯƠNG GIANG-HOÀNG MINH