Điểm chung các quốc gia là việc siết chặt khung pháp lý, xây dựng tiêu chuẩn kỹ thuật, tăng thẩm định khoa học và kiểm soát chuỗi cung ứng. Mục tiêu không chỉ nhằm bảo vệ sức khỏe cộng đồng, mà còn là quản lý thị trường, chống buôn lậu, hạn chế thất thu ngân sách và bảo vệ người tiêu dùng trước những sản phẩm trôi nổi, không được kiểm chứng.
Bước tiến trong quản lý các sản phẩm nicotine mới
Tại Trung Quốc, cơ quan quản lý nước này đang xây dựng các tiêu chuẩn quốc gia bắt buộc đối với các sản phẩm thuốc lá nung nóng với thời gian dự tính trong 22 tháng. Điều này phản ánh cách tiếp cận có tính hệ thống của nước này khi xác định thuộc tính pháp lý của sản phẩm, sau đó xây dựng tiêu chuẩn kỹ thuật, rồi mới từng bước hoàn thiện cơ chế quản lý thị trường và chính sách thuế.
Đáng chú ý, Trung Quốc không chỉ quản lý sản phẩm cuối cùng, các tiêu chuẩn được xây dựng với thuốc lá nung nóng theo hướng bao quát cả điếu thuốc, thiết bị gia nhiệt, sản phẩm kết hợp, nguyên liệu, phụ gia, bao bì, ghi nhãn và các yêu cầu kỹ thuật liên quan. Cách làm này cho thấy nhà quản lý muốn kiểm soát toàn bộ chuỗi cung ứng, thay vì chỉ tập trung vào khâu bán lẻ.
Mặt khác, quá trình xây dựng tiêu chuẩn có sự tham gia của cả cơ quan quản lý, doanh nghiệp và viện nghiên cứu, cho thấy nỗ lực thiết lập hệ thống quy chuẩn thống nhất cho hai dòng sản phẩm chủ đạo.
Về bản chất, đây là bước chuyển từ giai đoạn định danh và thử nghiệm chính sách sang giai đoạn thiết lập quy chuẩn có tính ràng buộc cao. Khi tiêu chuẩn bắt buộc được ban hành, doanh nghiệp muốn tham gia thị trường phải đáp ứng điều kiện kỹ thuật rõ ràng hơn. Cơ quan chức năng cũng có căn cứ để kiểm tra, xử lý sản phẩm không đạt chuẩn, sản phẩm nhập lậu hoặc hàng hóa lưu thông ngoài hệ thống quản lý.
Nếu không có tiêu chuẩn, thị trường dễ rơi vào tình trạng "vùng xám" khi sản phẩm vẫn tồn tại ngoài "chợ đen", người tiêu dùng vẫn có thể tiếp cận, nhưng Nhà nước thiếu công cụ để kiểm soát chất lượng, thu thuế, truy xuất nguồn gốc và xử lý vi phạm.
Khác với Trung Quốc, Mỹ đã xây dựng khung quản lý từ sớm hơn, đặc biệt đối với thuốc lá nung nóng và các sản phẩm nicotine mới. Cách tiếp cận của Mỹ đặt trọng tâm vào thẩm định khoa học trước khi cho phép sản phẩm lưu hành hoặc đưa ra thông tin về mức độ rủi ro.
Theo quy định của Cục quản lý Thực phẩm và Dược phẩm Mỹ (FDA), hồ sơ xin phép lưu hành sản phẩm thuốc lá mới phải cung cấp dữ liệu khoa học chứng minh sản phẩm phù hợp với yêu cầu bảo vệ sức khỏe cộng đồng.
Khi xem xét, FDA đánh giá rủi ro và lợi ích đối với toàn bộ dân số, bao gồm người đang sử dụng thuốc lá, người không sử dụng, khả năng người dùng hiện tại từ bỏ sản phẩm cũ, cũng như nguy cơ người chưa dùng bắt đầu sử dụng.
Cách quản lý này cho thấy sản phẩm không thể chỉ dựa vào quảng cáo hoặc tuyên bố của doanh nghiệp. Muốn được đưa ra thị trường hoặc muốn truyền thông về khả năng giảm phơi nhiễm, sản phẩm phải đi qua quy trình xem xét dữ liệu về sức khỏe, hành vi sử dụng, nguy cơ gây nghiện, tác động với người không sử dụng và điều kiện kiểm soát sau lưu hành.
Theo đó, vào tháng 4/2026 mới đây, FDA đã ra quyết định gia hạn Chỉ định Sản phẩm thuốc lá Điều chỉnh mức độ nguy cơ - Giảm thiểu phơi nhiễm với các chất có hại (MRTP) đối với một số sản phẩm thuốc lá nung nóng.
Theo FDA, bằng chứng cho thấy hệ thống này làm nóng thuốc lá thay vì đốt cháy, qua đó giảm đáng kể việc tạo ra một số hóa chất có hại hoặc có khả năng gây hại; đồng thời việc chuyển đổi hoàn toàn từ thuốc lá điếu sang sản phẩm này có thể làm giảm mức phơi nhiễm của cơ thể với các chất đó.
Chống buôn lậu và ngăn chặn thất thu ngân sách
Một số tổ chức y tế quốc tế đều đưa ra quan điểm chung trong quản lý thuốc lá hiện nay là không thể tách vấn đề sức khỏe khỏi vấn đề thị trường. Khi chính sách không theo kịp thực tế, hàng lậu, hàng giả và sản phẩm không rõ nguồn gốc có cơ hội lan rộng. Người tiêu dùng khi đó không được bảo vệ, còn Nhà nước thất thu thuế và mất công cụ kiểm soát.
Nghị định thư của Công ước khung của Tổ chức Y tế Thế giới về kiểm soát thuốc lá (WHO FCTC) về loại bỏ buôn bán bất hợp pháp sản phẩm thuốc lá nhấn mạnh, thương mại bất hợp pháp làm gia tăng khả năng tiếp cận các sản phẩm thuốc lá giá rẻ, làm suy yếu chính sách kiểm soát thuốc lá, gây thất thu ngân sách và có thể góp phần tài trợ cho hoạt động tội phạm xuyên quốc gia.
Vì vậy, siết khung pháp lý không chỉ là câu chuyện cấp phép, đó còn là câu chuyện truy xuất nguồn gốc, kiểm soát sản xuất, quản lý nhập khẩu, giám sát phân phối, chống hàng lậu và bảo đảm sản phẩm lưu thông trên thị trường phải nằm trong hệ thống quản lý chính thức.
Nhìn từ kinh nghiệm quốc tế, nếu chỉ cấm đoán mà thiếu năng lực kiểm soát, thị trường ngầm có thể phát triển, khiến người tiêu dùng đối mặt với rủi ro lớn hơn. Còn nếu xây dựng khung quản lý rõ ràng, Nhà nước có thể đồng thời kiểm soát rủi ro sức khỏe, quản lý thuế, chống buôn lậu và buộc doanh nghiệp chịu trách nhiệm về chất lượng sản phẩm.
Theo các chuyên gia kinh tế, với cách siết chặt kiểm soát như của Mỹ hay Trung Quốc là đang nhận diện đúng xu hướng quản lý mới khi thị trường sản phẩm thuốc lá đang thay đổi. Qua đó, rút ngắn khoảng trống pháp lý và thực tiễn thị trường.
Bên cạnh đó, cần đặt thẩm định khoa học làm nền tảng. Việc đối thoại công khai giữa chính phủ và doanh nghiệp về mức độ rủi ro và các tiêu chuẩn kỹ thuật là công cụ quan trọng để minh bạch hóa quy trình quản lý sản phẩm, chuỗi cung ứng và củng cố trách nhiệm của doanh nghiệp.
Yêu cầu hiện nay cần phải có một khung chính sách đủ chặt chẽ, đủ khả thi và đủ minh bạch. Chính sách đó phải bảo vệ sức khỏe cộng đồng, nhất là giới trẻ; đồng thời phải giúp cơ quan chức năng kiểm soát thị trường, chống buôn lậu, chống thất thu ngân sách và xử lý hiệu quả sản phẩm không rõ nguồn gốc.
Trong quản lý thuốc lá, buông lỏng chính là rủi ro, nhưng quản lý thiếu căn cứ khoa học cũng có thể tạo ra khoảng trống cho thị trường bất hợp pháp. Vì vậy, hướng đi phù hợp hơn là quản chặt bằng tiêu chuẩn, dữ liệu, trách nhiệm giải trình và thực thi nghiêm minh. Đây cũng là cách nhiều quốc gia đang lựa chọn để đưa một thị trường phức tạp vào khuôn khổ, thay vì để nó vận hành ngoài tầm kiểm soát.
