Điều chỉnh chính sách quản lý thuốc lá hiệu quả hơn trên toàn cầu

Sự dịch chuyển trong cách quản lý này diễn ra trong bối cảnh nhiều quốc gia trên thế giới đang phải đối mặt với thực tế dù bị cấm, nhưng các sản phẩm thuốc lá thế hệ mới vẫn lưu hành rộng rãi thông qua thị trường bất hợp pháp, gây khó khăn cho quản lý và thất thu ngân sách, trong khi các cơ quan chức năng lại thiếu công cụ kiểm soát hiệu quả.

Từ khuyến nghị kỹ thuật đến chính sách thực tiễn

Dù tiếp tục duy trì quan điểm thận trọng với mọi sản phẩm thuốc lá và nicotine, Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) đã công bố các hướng dẫn kỹ thuật và thường xuyên cập nhật nhằm hỗ trợ các quốc gia xây dựng chính sách phù hợp hơn với điều kiện của từng nước.

Trong Báo cáo lần thứ 10 của Nhóm nghiên cứu về Quy định sản phẩm thuốc lá (TobReg) công bố cuối năm 2025, WHO nhấn mạnh nguyên tắc “đánh giá tác động dự kiến và công bằng”, tức việc xây dựng chính sách không chỉ nhìn vào yếu tố cấm hay cho phép, mà phải dựa trên đánh giá tổng thể về tác động sức khỏe, xã hội, kinh tế và khả năng thực thi.

Đáng chú ý, báo cáo này cũng đề cập việc cần tách bạch hai mục tiêu: ngăn thanh thiếu niên bắt đầu sử dụng nicotine và giảm thiểu rủi ro đối với nhóm người trưởng thành đang hút thuốc lá điếu truyền thống. Theo TobReg, không phải mọi nhóm sản phẩm đều có đặc tính và mức độ rủi ro giống nhau, do đó khó có thể áp dụng một cơ chế quản lý đồng nhất cho tất cả.

Từ góc độ thực tiễn, nhiều quốc gia hiện không còn đặt trọng tâm tuyệt đối vào các biện pháp cấm đoán, mà chuyển sang mô hình quản lý có điều kiện, kiểm soát chặt thành phần, tiếp thị, độ tuổi sử dụng và tiêu chuẩn kỹ thuật của từng sản phẩm.

Một trong những động thái đáng chú ý gần đây là quyết định của Argentina dỡ bỏ lệnh cấm đối với thuốc lá nung nóng và thuốc lá điện tử, đồng thời đưa các sản phẩm này vào diện quản lý chính thức theo Nghị quyết 549/2026, có hiệu lực từ ngày 5/5/2026.

Theo Chính phủ Argentina, trước đây dù bị cấm trong thời gian dài, các sản phẩm này vẫn được tiêu thụ phổ biến thông qua thị trường bất hợp pháp tại nước này. Điều đó khiến cơ quan quản lý gần như không thể kiểm soát nguồn gốc, thành phần hay mức độ an toàn cho người sử dụng các sản phẩm lưu hành trên thị trường.

Tuy nhiên, Argentina không lựa chọn “mở cửa hoàn toàn”. Khung chính sách mới của nước này đi kèm nhiều điều kiện nghiêm ngặt như cấm hương liệu hấp dẫn giới trẻ, cấm thuốc lá điện tử dùng một lần, giới hạn nồng độ nicotine và yêu cầu doanh nghiệp phải đăng ký, công bố chi tiết thành phần sản phẩm trước khi lưu hành.

Song song với đó, nước này cũng thiết lập hệ thống đăng ký quốc gia đối với các nhà sản xuất và nhập khẩu, yêu cầu cung cấp tài liệu kỹ thuật, chứng nhận chất lượng và hồ sơ khoa học liên quan.

Giới quan sát cho rằng mô hình của Argentina có nhiều điểm tương đồng với cách quản lý tại Anh và New Zealand, nơi chính phủ lựa chọn kiểm soát chặt thay vì cấm tuyệt đối.

Không riêng Argentina, một số quốc gia và vùng lãnh thổ khác như Mexico, Azerbaijan hay Đài Loan (Trung Quốc) cũng đang áp dụng mô hình quản lý phân loại theo từng nhóm sản phẩm. Trong đó, thuốc lá nung nóng được cho phép lưu hành dưới sự kiểm soát, còn thuốc lá điện tử tiếp tục bị hạn chế hoặc cấm.

Xu hướng quản lý dựa trên phân loại rủi ro

Sự thay đổi chính sách tại nhiều quốc gia phần nào phản ánh cuộc tranh luận kéo dài nhiều năm trong giới y tế công cộng về cách tiếp cận hiệu quả nhất đối với các sản phẩm nicotine thế hệ mới. Một số cơ quan quản lý quốc tế hiện cho rằng cần phân biệt rõ giữa các nhóm sản phẩm dựa trên mức độ phát sinh độc chất trong quá trình sử dụng, thay vì xem tất cả ở cùng một mức độ nguy hại.

Tại Hoa Kỳ, Cơ quan Quản lý Thực phẩm và Dược phẩm Hoa Kỳ (FDA) vẫn khẳng định không có sản phẩm thuốc lá nào an toàn tuyệt đối. Tuy nhiên, cơ quan này cũng cho biết, việc người hút thuốc lá điếu chuyển đổi hoàn toàn sang các sản phẩm không khói có thể giúp giảm đáng kể mức độ tiếp xúc với nhiều chất độc hại sinh ra từ quá trình đốt cháy.

Trên cơ sở đánh giá khoa học, FDA vừa gia hạn cơ chế Sản phẩm thuốc lá điều chỉnh mức độ nguy cơ (Modified Risk Tobacco Product - MRTP) đối với một số sản phẩm thuốc lá nung nóng đã qua thẩm định. Đây là cơ chế cho phép sản phẩm được tiếp thị với thông tin về khả năng giảm mức độ phơi nhiễm chất độc hại, nhưng đi kèm quy trình kiểm soát rất nghiêm ngặt.

Để được cấp hoặc gia hạn MRTP, doanh nghiệp phải nộp hồ sơ khoa học quy mô lớn, bao gồm dữ liệu hóa học, độc tính, hành vi người dùng và tác động sức khỏe cộng đồng. FDA có quyền thu hồi hoặc không gia hạn nếu xuất hiện bằng chứng mới cho thấy sản phẩm không còn đáp ứng tiêu chí đề ra.

Cơ quan này cũng nhấn mạnh rằng, dù chưa có đầy đủ nghiên cứu dịch tễ học dài hạn, các bằng chứng hiện tại cho thấy tồn tại cơ sở khoa học hợp lý về khả năng giảm đáng kể mức độ phơi nhiễm độc chất đối với người chuyển đổi hoàn toàn từ thuốc lá điếu sang sản phẩm không khói.

Bên cạnh các đánh giá từ cơ quan quản lý, một số nghiên cứu lâm sàng gần đây cũng được công bố nhằm xem xét tác động thực tế của các sản phẩm thuốc lá không khói. Nghiên cứu tại Bosnia và Herzegovina cho thấy nhóm sử dụng thuốc lá nung nóng có kết quả tốt hơn trong bài kiểm tra đi bộ 6 phút, đồng thời ghi nhận tình trạng khó thở và mệt mỏi ít hơn so với nhóm tiếp tục hút thuốc lá điếu trong thời gian theo dõi 6 tháng.

Dù vậy, nhiều chuyên gia y tế quốc tế cũng lưu ý rằng các sản phẩm chứa nicotine vẫn tiềm ẩn nguy cơ đối với sức khỏe và không nên được xem là sản phẩm dành cho người chưa từng hút thuốc, nhất là thanh thiếu niên.

Kinh nghiệm quốc tế cho thấy hiện chưa tồn tại một mô hình quản lý chung cho tất cả các nước. Mỗi quốc gia lựa chọn chính sách dựa trên đặc điểm thị trường, năng lực thực thi và mục tiêu sức khỏe cộng đồng riêng.

Điểm đáng chú ý là trọng tâm tranh luận hiện nay không còn chỉ xoay quanh việc “cấm hay không cấm”, mà là phương án nào giúp kiểm soát hiệu quả hơn trong thực tế, hạn chế buôn lậu thuốc lá, ngăn tiếp cận của giới trẻ và giảm tác hại đối với nhóm người trưởng thành đang hút thuốc.

Trong bối cảnh đó, Việt Nam cũng đang đứng trước yêu cầu nghiên cứu kinh nghiệm quốc tế để có thêm cơ sở tham khảo trong quá trình hoàn thiện chính sách quản lý thuốc lá và nicotine.

Theo các chuyên gia, bên cạnh các biện pháp truyền thống, việc cân nhắc những cách tiếp cận phù hợp với thực tiễn thị trường, khả năng thực thi và mục tiêu bảo vệ thanh thiếu niên là vấn đề cần được đặt ra một cách thận trọng, dựa trên dữ liệu khoa học và kinh nghiệm quản lý thực tế từ nhiều quốc gia.