Nhân lực tại trạm y tế xã: Một cán bộ y tế, nhiều nhiệm vụ

Bác sĩ tuyến xã vừa thiếu, vừa yếu

Một trong những vấn đề mấu chốt quan trọng nhất và quyết định nhất tới năng lực cung ứng dịch vụ đó là vấn đề trình độ chuyên môn của cán bộ. Bộ Y tế trong nhiều năm qua đã triển khai phấn đấu nâng tỷ lệ trạm y tế (TYT) xã có bác sĩ lên 85%.

Năm 2018, Bộ Y tế triển khai đề án thí điểm TYT xã tại 26 xã điểm thuộc 8 tỉnh, thành phố. Qua chín tháng triển khai, Bộ Y tế cho biết, hiện chỉ có 3 tỉnh, thành phố là Hà Nội, TP Hồ Chí Minh và Yên Bái có đủ bác sĩ tại các TYT.

Thứ trưởng Y tế Phạm Lê Tuấn cho hay “Hiện nay, chỉ có 13/26 TYT xã (44,8%) có đủ nhân lực theo quy định. Chức danh hiện còn thiếu nhiều nhất tại các TYT xã là y học cổ truyền với 9/16 xã, chiếm 56,3%... Tỷ lệ các TYT xã còn thiếu bác sĩ còn khá cao, gần 30% TYT không có bác sĩ”.

Tại hội nghị trực tuyến về nâng cao chất lượng khám, chữa bệnh BHYT tại tuyến y tế cơ sở hồi đầu tháng 9, PGS, TS Lương Ngọc Khuê, Cục trưởng Cục Quản lý Khám, chữa bệnh (Bộ Y tế) cho biết, thực trạng quản lý bệnh không lây nhiễm tại TYT xã theo nguyên lý y học gia đình vẫn còn khoảng trống quản lý điều trị rất lớn.

Đề án của Bộ Y tế lập 26 TYT điểm tại 8 tỉnh, thành là để các địa phương học tập theo. Nhưng thực tế, hiện nay, các trạm y tế xã mới quản lý được 13,6% người bệnh tăng huyết áp; 28,9% người bệnh đái tháo đường. Như vậy, có tới 86,4% người tăng huyết áp chưa được điều trị; 56,9% người không được phát hiện. Tỷ lệ này với bệnh đái tháo đường cũng cao với 68,9% số người không được phát hiện và 71,1% chưa được điều trị.

“Hiện nay, có 8/26 TYT chưa có bác sĩ làm việc gồm Thạch Mỹ, Bản Vược, Mường Vi, Dền Sáng, Sơn Diệm, Ninh Hà, Ninh Sơn, Bình Thành; 9/26 trạm chưa có y sĩ y học cổ truyền, 7/26 trạm chưa có dược sĩ, cơ cấu chưa phù hợp, có vị trí thừa, có vị trí thiếu. Các trạm cũng bố trí các phòng, công năng sử dụng chưa phù hợp, hầu hết phải được cải tạo, nâng cấp. Nhiều trang thiết bị thiếu, cũ, cần phải bổ sung, thay thế”, ông Khuê cho hay.

Trong số 26 TYT thí điểm, mới chỉ có 10 trạm đã quản lý hồ sơ sức khỏe gồm: Sơn Kim 1, Sơn Diệm, Phố Châu, Cổ Phúc, Báo Đáp, Việt Hồng, Minh Châu, Tân Hội, Yên Nghĩa, Tây Mỗ. Quản lý các bệnh không lây nhiễm chỉ có ở Hà Nội và chưa triển khai được ở các TYT khác. Các TYT mới làm dự phòng, tiêm chủng mở rộng, chăm sóc sức khỏe bà mẹ trẻ em, dân số…

Đào tạo luân phiên, tránh thiếu hụt nhân lực

Hiện cả nước có 11.400 TYT xã bao gồm cả mạng lưới y tế thôn, bản; 87,5% số trạm có bác sĩ khám, chữa bệnh; 97% số trạm có nữ hộ sinh hoặc y sĩ sản nhi; gần 75% số thôn, bản, tổ dân phố có nhân viên y tế hoạt động, trong đó ở nông thôn, miền núi là 96%. Các TYT xã mới chỉ thực hiện được 50-70% các dịch vụ kỹ thuật, khoảng 40% danh mục thuốc theo phân tuyến...

Việt Nam đã xây dựng hơn 11.000 TYT với gần 50.000 giường bệnh ở tất cả các xã trên toàn quốc để nâng cao chất lượng chăm sóc sức khỏe ban đầu cho nhân dân, nhưng hơn 10% số trạm y tế ấy hiện vẫn không có bác sĩ.

Trước sự thiếu hụt nguồn nhân lực có chuyên môn cao tại y tế cơ sở, việc bức thiết đòi hỏi ngành y tế phải thực hiện là luân chuyển cán bộ từ tuyến trên xuống tuyến dưới, thực hiện khóa đào tạo ngắn hạn cho cán bộ tuyến dưới nắm vững nguyên lý y học gia đình trong quản lý, chăm sóc sức khỏe ban đầu tại địa phương. Trong dự án thí điểm TYT 26 xã điểm tại 8 tỉnh, thành, để giải quyết tạm thời tình trạng thiếu bác sĩ, Bộ Y tế đã điều động bác sĩ đến làm việc 2-3 ngày/tuần tại 8 trạm còn đang thiếu bác sĩ trong số 26 trạm..

Bộ Y tế đã tổ chức nhiều chương trình đào tạo, tập huấn nâng cao trình độ, năng lực chuyên môn cho đội ngũ cán bộ y tế cơ sở. Đồng thời, Bộ cũng đưa giảng viên về các huyện đào tạo cho đội ngũ cán bộ y tế cơ sở thay vì phải lên tuyến trên với nhiều chương trình đào tạo khác nhau; thực hiện việc luân chuyển để đưa cán bộ y tế cơ sở vào bệnh viện tuyến trên, qua đó nâng cao kỹ năng lâm sàng lẫn năng lực thực hành... Bên cạnh đó, Bộ đã ban hành các Thông tư 16/2014 hướng dẫn thí điểm về bác sĩ gia đình và phòng khám bác sĩ gia đình (Thông tư 16); Thông tư 39/2017 quy định gói dịch vụ y tế cơ bản cho tuyến y tế cơ sở (Thông tư 39) với 76 danh mục, nhằm giảm tải cho tuyến trên.

Những năm qua, với sự hỗ trợ của Liên minh Châu Âu và Ngân hàng Thế giới trong mở rộng việc đào tạo nhân lực cho tuyến y tế cơ sở tại các tỉnh khó khăn thông qua Dự án “Giáo dục và đào tạo nhân lực y tế phục vụ cải cách hệ thống y tế” (Dự án HPET), dự án đã tổ chức đào tạo nâng cao năng lực cho đội ngũ chăm sóc sức khoẻ ban đầu theo nguyên lý y học gia đình cho 26 TYT mô hình điểm và hàng ngàn TYT xã khác trên toàn quốc.

Tại đây, cán bộ y tế được đào tạo chăm sóc sức khỏe ban đầu theo nguyên lý y học gia đình để quản lý các bệnh không lây nhiễm tại cộng đồng như tăng huyết áp, đái tháo đường và thực hiện lập hồ sơ quản lý sức khỏe cho người dân.

Qua thực tiễn triển khai đào tạo của dự án HPET, có nhiều thách thức tiếp tục được đặt ra. Trong đó, cần sớm có hướng tháo gỡ về việc cấp chứng chỉ hành nghề lĩnh vực y học gia đình cho các bác sĩ đã học xong chương trình định hướng y học gia đình 3 tháng; bổ sung đối tượng đào tạo là cán bộ đang làm việc tại trung tâm y tế huyện để phục vụ cho công tác luân chuyển cán bộ và chỉ đạo điều hành; bổ sung thêm module phục hồi chức năng tại trạm y tế trong chương trình đào tạo. Đặc biệt, nhiều ý kiến cho rằng, nên chọn đối tượng đào tạo theo vị trí việc làm, không nên cứng nhắc theo ngành.

Dự kiến hết năm 2018, dự án HPET sẽ đào tạo chuyên môn cho hơn 6.000 cán bộ công tác tại các TYT xã thuộc 15 tỉnh nghèo nhất Việt Nam để nâng cao chất lượng chăm sóc sức khỏe ban đầu theo nguyên lý y học gia đình. Dự kiến sau khi HPET kết thúc sẽ đào tạo chuyên môn được cho khoảng 10.000 cán bộ y tế.

* Đào tạo giảng viên tại chỗ, nâng cao năng lực y tế cơ sở