Ở thị xã Sơn La có một nhà tù đã được ví là "địa ngục trần gian" để giam cầm, đầy ải những người yêu nước Việt Nam, những chiến sĩ cộng sản dám đứng lên đấu tranh, lãnh đạo quần chúng giành lại độc lập cho Tổ quốc, tự do, bình đẳng, bác ái cho mọi người. Ðã bị đầy ải lên nhà tù Sơn La thì mạng sống rất mong manh, bởi ngoài khí hậu khắc nghiệt, là sự đầy ải, tra tấn tàn bạo của bọn cai ngục. "Nước Sơn La, mà Tạ Bú", lên đây rất khó có ngày về. Nhà thơ cách mạng Xuân Thủy, năm 1941, khi bị đầy lên nhà tù Sơn La đã viết: "Lờ mờ cửa ngục thông ba lỗ/ Thăm thẳm hầm giam sâu mấy tầng/ Tháng tháng cơm xôi đau cả bụng/ Ðêm đêm sàn đá buốt sau lưng/ Ai ơi sốt rét đừng ra máu/ Non nước chờ xem ta vẫn vùng".
Nhà tù Sơn La khi mới xây dựng năm 1908 chỉ là một nhà tù nhỏ với diện tích chừng 500m2, sau được thực dân Pháp mở rộng ra gấp nhiều lần ban đầu, có tháp canh, phòng giam, xà lim ngầm. Mùa hè, các phòng giam như các lò nung khi gió Lào tràn tới, còn mùa đông thì lạnh thấu xương... Bệnh sốt rét rừng, ăn uống kham khổ, làm việc lao lực khiến bao người tù mãi mãi không trở về.
Trong một bức thư gửi Thống sứ Bắc Kỳ, Công sứ Sơn La Xanh-pu-lốp đã không cần giấu giếm về chế độ tàn bạo, mất tính người của nhà tù Sơn La: "Xin ngài cứ tiếp tục gửi chính trị phạm lên Sơn La. Bọn này nếu ở Hỏa Lò là những hạng hung hăng khó trị thì rồi đây lên tới Sơn La, chỉ trong vòng sáu tháng thôi, vi trùng sốt rét sẽ làm chúng suy nhược và trở nên hiền hòa". Với ý đồ đầy ải cho đến chết người cách mạng trung kiên, thực dân Pháp đã giam cầm ở đây biết bao chiến sĩ tiền bối của cách mạng Việt Nam như Tổng Bí thư Trường Chinh, các đồng chí Nguyễn Lương Bằng, Nguyễn Văn Trân, Trần Huy Liệu, Xuân Thủy...
Ðồng chí Tô Hiệu đã anh dũng hy sinh ở nhà tù Sơn La ngày 7-3-1944. Ngày nay, cây đào do đồng chí Tô Hiệu trồng từ một hạt đào hiếm hoi lọt vào trong nhà tù vẫn hàng ngày tỏa bóng mát bên góc nhà lao năm xưa và xuân về, những bông hoa đào lại khoe sắc thắm như nhắc nhở ai có dịp tới thăm lại "địa ngục trần gian" năm xưa về những giọt máu oai hùng mà các chiến sĩ cộng sản, những người yêu nước năm xưa đã đổ ra để đất nước được độc lập, dân tộc được tự do.
Cái nhà tù khủng khiếp đó khiến chính những kẻ đã xây ra nó không muốn ai được biết về tội ác ghê gớm do bọn thực dân gây ra nên năm 1952, khi phải rút chạy khỏi Sơn La, thực dân Pháp đã ném bom phá hủy cái nhà tù ghê rợn này. Thế nhưng chính ngay tại cái "địa ngục trần gian" ghê gớm đó, từ tháng 5-1941, những người cộng sản bị giam cầm ở đây vẫn bí mật cho ra tờ báo "Suối Reo" do các đồng chí Trần Huy Liệu, Xuân Thủy thay nhau làm chủ bút.
Ngày nay, tới thăm phòng trưng bày hiện vật lịch sử của nhà tù Sơn La ta sẽ được đọc những dòng lưu bút của Chủ tịch Hồ Chí Minh đặt trang trọng ở phòng trưng bày: "Biến cái rủi thành cái may, các đồng chí đã lợi dụng những ngày tháng ở tù để hội họp và học tập lý luận. Một lần nữa lại chứng tỏ rằng chính sách khủng bố cực kỳ dã man của kẻ thù chẳng những không ngăn cản được bước tiến của cách mạng, mà trái lại nó đã trở lên một thứ lửa thử vàng, rèn luyện cho giới cách mạng càng thêm cứng rắn".
