Người nghệ nhân tài hoa và chiếc đèn kéo quân cao 7 mét

Đường đến Đàn Viên

Con đường dẫn về thôn Đàn Viên (xã Cao Viên, huyện Thanh Oai, Hà Tây) cắt một vệt ngang giữa cánh đồng lúa, lổn nhổn toàn đá sỏi. Qua cây cầu, lũ trẻ làng đua nhau đưa chúng tôi đến nơi đang làm chiếc đèn kéo quân khổng lồ. Cổng nhà không khép nên dễ dàng nhìn thấy chiếc đèn nằm chình ình ngay giữa vườn, trông to như cả gian nhà.

Một người đàn ông đang "bắn" thuốc lào sòng sọc ngồi bên cạnh trông nhỏ xíu, xung quanh bề bộn các loại tre, luồng, giấy phướn xanh, đỏ.

Đó là đồng tác giả làm ra chiếc đèn - anh Nguyễn Ngọc Ký. Tác giả chính - anh Vũ Văn Sinh thì đang ngáy pho pho dưới hiên nhà, dù lúc này kim đồng hồ đã chỉ 3 giờ chiều. Hỏi ra mới biết còn gần 1 giờ nữa (ngày 24-9) mới đến thời điểm dựng đèn.

Nhẩn nha ngồi uống trà đợi giờ dựng đèn mới thấy "chiếc đèn" mà chúng tôi nhìn thấy từ ngoài cổng thực ra chỉ là phần thân chính. Xung quanh còn phần đế đèn rộng đến 3,2 mét, cũng phải cao hơn 1 mét. Rồi một ngôi sao 5 cánh để treo lên đỉnh đèn mà chúng tôi đứng cạnh thì còn... thấp hơn nó, tiếp đó là hàng loạt ô lọng, cờ phướn... mà thực tình thật khó có thể hình dung ra bộ phận nào cần lắp vào đâu.

Lúc này anh Sinh đã dậy, tiết lộ đầu tiên là chiếc đèn kéo quân khổng lồ này được làm hoàn toàn bằng nguyên vật liệu tại chỗ: tre và gỗ làm khung, vải và giấy làm vỏ.

Để tiến được đến giây phút dựng đèn, anh Sinh và 5 anh em giúp việc đã phải nghỉ việc nhà nông cả tháng trời. Cây đèn được chia làm 12 phần, trên đó thể hiện 12 mảng đề tài khác nhau.

"Thực ra cũng chưa có yêu cầu cụ thể về hình ảnh nên tôi tạm thời thể hiện lên cây đèn các giai đoạn lịch sử của Việt Nam. Có thể bắt đầu từ sự tích Trăm trứng Âu Cơ - Lạc Long Quân, rồi tiến đến đời các vua Hùng dựng nước, cứ thế cho đến kháng chiến chống Pháp, Mỹ và có thể cả hình ảnh đất nước giàu đẹp ngày nay" - nghệ nhân Vũ Văn Sinh nói.

Không phải chỉ vì dựng lên cây đèn kéo quân khổng lồ mà người đàn ông 44 tuổi này đã có thể tự phong là "nghệ nhân".

Đây là nghệ danh được các cơ quan quản lý nhà nước như: Bộ Văn hóa - Thông tin, Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn, UBND tỉnh Sơn La, UBND tỉnh Đắk Lắk... ghi trong hàng chục tấm bằng khen, tặng anh Sinh sau mỗi lần biểu diễn pháo bông trong những dịp lễ tết mà các cơ quan này mời. Nghệ thuật làm pháo bông ở các làng thuộc xã Cao Viên đã có từ lâu đời, được coi như một nghề thủ công truyền thống độc đáo và có giá trị văn hóa. Anh Sinh là một trong số ít người thạo nghề này của làng.

Dựng đèn

Giờ dựng đèn đã tới. 5-6 thanh niên lực lưỡng hò nhau, người giữ tre; người kéo dây thép... từ từ dựng thẳng đứng thân chiếc đèn nặng tới 3 tạ lên. Lúc này mới thấy hết vẻ hoành tráng của nó, cao lừng lững gần bằng tầng hai ngôi nhà bên cạnh.

Loay hoay khoảng nửa giờ thì chiếc đèn đã tự đứng vững, anh Sinh xoa hai bàn tay thô ráp vào nhau, vẻ hài lòng: "Từ thủa nhỏ, tôi đã mê chạy đèn kéo quân lắm. Có thể đứng ngắm những hình ảnh chuyển động trên đó hàng giờ không biết chán, tưởng tượng ra vô khối thứ trong thế giới thần tiên của tuổi thơ".

Một điểm khá đặc biệt của chiếc đèn kéo quân khổng lồ là nó có tới 6 "vệ tinh" đèn kéo quân nhỏ xung quanh và cả 7 chiếc đều có thể quay tròn độc lập (kể cả chiếc nặng nhất 300 kg cũng sẽ quay chỉ bằng sức nóng của ngọn lửa thắp bên trong - cũng là ánh sáng chủ đạo soi bóng các hình chuyển động).

Câu hỏi đặt ra lúc này là: "Làm thế nào để chuyển được chiếc đèn cồng kềnh này vượt quãng đường gần 20 km từ thôn Đàn Viên đến Cung Thiếu nhi Hà Nội?".

Anh Nguyễn Ngọc Ký cho biết: "Do việc vận chuyển nguyên chiếc là rất khó khăn, nên coi đây là chiếc đèn thử nghiệm, đến sát Tết Trung thu, cả nhóm làm đèn sẽ mang nguyên vật liệu đến Cung Thiếu nhi Hà Nội và lúc đó sẽ dựng ngay tại chỗ chiếc đèn kéo quân chính thức, 2 chiếc đèn có thể coi là anh em song sinh. Với chiếc đèn khổng lồ này, ngay cả khi trời đổ mưa nhẹ thì nó vẫn có thể hoạt động bình thường.

Lúc này có thêm 4 - 5 nghệ sĩ nhiếp ảnh biết tin về chiếc đèn khổng lồ cũng tìm đến. Lích kích các loại máy móc cùng ống ngắm ngắn, dài, họ chọn các góc chụp khác nhau và bắt đầu thi nhau "nhả đạn". Cả đoạn đường trước nhà anh Sinh bỗng trở nên đông nghẹt vì dân làng kéo đến, phần để ngắm chiếc đèn khổng lồ được dựng lên, phần tò mò với cánh nghệ sĩ, nhà báo ở đâu "đổ bộ" đến làng.

Công đoạn cuối cùng và khó nhất là đưa được ngôi sao cao 2m lên đỉnh đèn. Một số ý kiến định thả từ trên tầng 2 nhà bên cạnh xuống nhưng không ổn. Cuối cùng, một cậu thanh niên phải trèo tít lên ngọn cây dâu da xoan, thêm một cái gậy dài mới đưa ngôi sao vào đúng vị trí của nó.

Chia tay, anh Sinh cười nói: "Đợi nhé, đến kỷ niệm 60 năm Ngày thương binh - liệt sĩ, tớ sẽ làm một màn thả đèn trời hoành tráng, cũng sẽ rất to đấy".