Ngăn ngừa lạm quyền trong công tác cán bộ (Kỳ 1)

Nguyên tắc tập trung dân chủ ở nhiều tổ chức đảng bị buông lỏng; tự phê bình và phê bình hình thức, chưa có cơ chế để bảo vệ người đấu tranh chống tiêu cực. Thực trạng đó tạo cơ hội cho tham nhũng quyền lực, nguy cơ làm suy yếu đội ngũ. Đổi mới đồng bộ, mạnh mẽ công tác cán bộ, kiểm soát quyền lực trong lĩnh vực then chốt này là đòi hỏi cấp bách và lâu dài.

Bài 1: Nhận diện hành vi lạm quyền

Kết quả kiểm tra khi có dấu hiệu vi phạm của Ủy ban Kiểm tra (UBKT) T.Ư và UBKT các cấp tại một số bộ, ngành, địa phương cho thấy tình trạng lạm quyền trong công tác cán bộ có dấu hiệu gia tăng với những biểu hiện phức tạp, tinh vi. Dư luận bức xúc trước hiện tượng cả nhà làm quan, cả cơ quan làm lãnh đạo, hay "loạn cấp phó", "bổ nhiệm thần tốc", bổ nhiệm hàng loạt trước khi về hưu... Hệ lụy là không chỉ phương hại uy tín của Đảng, của cơ quan, đơn vị, giảm sút niềm tin trong nhân dân, mà còn kìm hãm sự phát triển chung, cần được nhận diện để kịp thời ngăn chặn.

Bất chấp nguyên tắc và chuyện “lá bùa” quy trình

Tại Hội nghị T.Ư 6, khóa XII vừa diễn ra, Đảng ta một lần nữa thể hiện sự nghiêm minh trong kỷ luật đảng, khi quyết định kỷ luật cán bộ cấp cao, người đứng đầu Đảng bộ thành phố Đà Nẵng do những khuyết điểm, vi phạm rất nghiêm trọng. Đây là bài học đắt giá, có sức răn đe, cảnh tỉnh đối với những cán bộ có biểu hiện suy thoái, dụng ý tham nhũng quyền lực. Qua việc xem xét, xử lý kỷ luật các tổ chức đảng và đảng viên gần đây, có thể nói, không ít người đứng đầu đã bất chấp nguyên tắc, quy trình, quy định trong tuyển dụng, luân chuyển, đề bạt, bổ nhiệm cán bộ, hoặc lấy quy trình làm “lá bùa” cho những ưu ái bất thường. Sự nôn nóng “ép chín” hay điều chuyển bất hợp lý, không chỉ gây hại tới bản thân cán bộ mà còn tổn hại nghiêm trọng uy tín của Đảng, của cơ quan, đơn vị, địa phương.

Thông báo kết luận các kỳ họp gần đây, UBKT T.Ư đã chỉ ra những địa chỉ cụ thể vi phạm nghiêm trọng về quy trình, quy định trong công tác cán bộ. Một số cán bộ đã nhận những hình thức kỷ luật thích đáng. Không khó nhận rõ hành vi lạm quyền của người đứng đầu UBND tỉnh Gia Lai, Tỉnh ủy Bình Định nhiệm kỳ trước, vì thiếu gương mẫu trong tuyển dụng, bổ nhiệm một số người thân, người quen không đủ tiêu chuẩn, điều kiện và không đúng quy định; tuyển dụng chủ doanh nghiệp tư nhân không qua thi tuyển rồi bổ nhiệm Chánh Văn phòng Đoàn đại biểu Quốc hội - HĐND tỉnh không lâu sau đó. Liên quan vụ Trịnh Xuân Thanh được tuyển dụng, quy hoạch, luân chuyển, bổ nhiệm, khen thưởng có nhiều yếu tố bất thường, UBKT T.Ư đã làm rõ những khuất tất trong công tác cán bộ và công tác thi đua khen thưởng. Hay bài học từ xử lý vi phạm nguyên tắc tập trung dân chủ, Quy chế làm việc, quyết định chủ trương công tác cán bộ không đúng quy định trong thời gian dài tại Ban Chỉ đạo Tây Nam Bộ...

Qua thực hiện nhiệm vụ kiểm tra khi có dấu hiệu vi phạm, đồng chí Hà Quốc Trị, Ủy viên UBKT T.Ư nêu thực tế, nhiều trường hợp cố tình, bất chấp các quy định, quy trình thì dễ chỉ ra vi phạm, nhưng không ít vụ việc khó bắt lỗi quy trình, bởi quy trình đã được hợp thức hóa. Ở nhiều vụ việc, quy trình chỉ là “bình phong”, bị chi phối, áp đặt theo chủ ý của người đứng đầu trong khi cấp ủy không phát huy được vai trò trách nhiệm; nguyên tắc tập trung dân chủ trở nên vô hiệu. Trong công tác kiểm tra, chỉ ra hành vi “chạy chức, chạy quyền” cần có bằng chứng, nhưng không khó nhận ra ưu ái bất thường khi những thông tin cá nhân bất lợi được giấu nhẹm như vụ Trịnh Xuân Thanh, hay nhiều trường hợp “bổ nhiệm thần tốc” bất chấp quy định.

Điểm lại những vụ việc được biện minh là “đúng quy trình” mà vẫn lọt cán bộ yếu kém, ông Lê Như Tiến, nguyên Phó Chủ nhiệm Ủy ban Văn hóa, Giáo dục, Thanh niên, Thiếu niên, và Nhi đồng của Quốc hội cho rằng, công tác đánh giá cán bộ, đảng viên ở những nơi đó vẫn hình thức, xuê xoa, không thực chất. Những cán bộ suy thoái, năng lực yếu vẫn được đánh giá, nhận xét tốt, xếp loại hoàn thành xuất sắc nhiệm vụ, thậm chí được khen thưởng, được cất nhắc, bổ nhiệm. Không thể viện quy trình để biện minh sai phạm, khi đầu vào là những cán bộ không đủ tư cách, phẩm chất, năng lực. Quy trình phải được minh bạch và thực chất, trao cơ hội tiếp cận, cạnh tranh lành mạnh cho tất cả những ứng viên đủ tiêu chuẩn.

Lợi dụng sơ hở, tuyển dụng, bổ nhiệm tràn lan

“Đúng quy định” là cụm từ mà người có trách nhiệm thường dùng để biện minh cho những quyết định bổ nhiệm tràn lan, bổ nhiệm thừa cấp phó. Việc bổ nhiệm cấp tốc hàng chục cán bộ trước khi người đứng đầu cơ quan, đơn vị về hưu; hay gần như cả cơ quan làm lãnh đạo, khiến dư luận hoài nghi có hay không hiện tượng chạy chức, chạy quyền.

Cách đây không lâu, “Chuyện như đùa ở Hải Dương” chưa kịp lắng xuống, dư luận lại “nóng” lên với kết luận của Thanh tra tỉnh Thái Nguyên. Theo đó, Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn tỉnh bổ nhiệm nhiều hơn 23 trường hợp so Đề án vị trí việc làm năm 2014. Nghịch lý là, Đề án được xây dựng nhằm tinh gọn bộ máy theo hướng hiệu lực, hiệu quả, nhưng sau hai năm thực hiện, lại “phình” thêm nhiều lãnh đạo. Có phòng chỉ 11 người, bố trí một trưởng phòng, sáu phó trưởng phòng. Và mới đây, một lần nữa tình trạng lạm phát cấp phó ở Sở Giáo dục và Đào tạo tỉnh Vĩnh Phúc cho thấy, đây không phải sự việc đơn lẻ. Tình trạng “loạn cấp phó” có lẽ không chỉ dừng ở ba đơn vị nêu trên. Nếu hiện tượng này không kịp thời bị ngăn chặn thì sẽ là thách thức lớn trong quá trình sắp xếp bộ máy, tinh giản biên chế.

Trên thực tế, họ có “quyền” không thừa nhận việc bổ nhiệm thừa phó trưởng phòng là sai quy định. Bởi Nghị định số 24 của Chính phủ ngày 4-4-2014 quy định tổ chức các cơ quan chuyên môn thuộc UBND tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương (gọi chung là sở), chỉ quy định số lượng phó giám đốc sở, chưa quy định số lượng cấp phó các phòng, đơn vị trực thuộc sở. Nghị định này cũng giao quyền bổ nhiệm, miễn nhiệm cấp trưởng và phó các phòng, đơn vị trực thuộc cho giám đốc sở. Việc giao quyền và không kiểm soát quyền đã tạo cơ hội cho một số người lạm dụng làm bừa. Theo Trung tướng Nguyễn Quốc Thước, nguyên Tư lệnh Quân khu 4, Bộ Quốc phòng, đại biểu Quốc hội khóa VIII, IX và X, văn bản quy định còn sơ hở thì cần được chỉnh sửa, bổ sung. Nhưng ở cương vị cán bộ lãnh đạo, nhất là người đứng đầu cơ quan, đơn vị; đáng lẽ phải tham mưu đề xuất cơ quan có thẩm quyền chỉnh sửa “bịt” kẽ hở, lại lợi dụng để lộng hành, đề bạt, bổ nhiệm theo chủ ý đã chứng tỏ sự suy thoái nghiêm trọng.

Nghị quyết T.Ư 4, khóa XII đã chỉ ra một bộ phận cán bộ, đảng viên, nhất là người đứng đầu, vướng vào "tư duy nhiệm kỳ", chỉ tập trung giải quyết những vấn đề ngắn hạn, có lợi cho mình; tranh thủ bổ nhiệm người thân, người quen, người nhà dù không đủ tiêu chuẩn, điều kiện giữ chức vụ lãnh đạo, quản lý hoặc bố trí, sắp xếp vào vị trí có nhiều lợi ích. Việc này từng xảy ra tại Thanh tra Chính phủ khi người đứng đầu cấp ủy cơ quan trước khi về hưu đã ký quyết định bổ nhiệm gần 60 cán bộ cấp vụ và tương đương. Hay mới đây, Giám đốc Bệnh viện đa khoa huyện Thanh Bình (Đồng Tháp) đã nhận hình thức kỷ luật cảnh cáo vì bổ nhiệm con trai làm Phó Trưởng khoa khi chưa hết thời gian tập sự và được cho là có dấu hiệu bệnh thần kinh; bố trí con dâu làm việc tại Phòng Tài chính - kế toán; tuyển nhiều người thân vào làm việc.

PGS, TS Bùi Thị An, Phó Chủ tịch Liên hiệp các hội khoa học và kỹ thuật Hà Nội cho rằng, việc đề bạt, bổ nhiệm cán bộ sai sẽ sinh tâm lý tiêu cực cho tập thể và có thể đưa đến những quyết định sai lầm, không vì lợi ích chung. Thủ trưởng không gương mẫu, lạm dụng quyền lực, chạy theo lợi ích từ “mua quan bán chức”, kéo theo phản ứng dây chuyền ảnh hưởng sự phát triển của cơ quan, đơn vị.

Thiếu cơ chế giám sát quyền lực

Một trong những nguyên nhân dẫn đến lạm quyền trong tuyển dụng, đề bạt, bổ nhiệm, luân chuyển cán bộ thời gian gần đây, theo đồng chí Lê Ánh Dương, Phó Chủ tịch UBND tỉnh Bắc Giang là tình trạng áp đặt, mất dân chủ hoặc dân chủ hình thức trong công tác cán bộ. Cấp ủy thiếu những biện pháp hiệu quả để giám sát, kiểm soát quyền lực của người được giao quyền. Quy chế về chế độ kiểm tra, giám sát công tác cán bộ của Bộ Chính trị khóa X đã không được thực hiện nghiêm túc.

Theo đồng chí Cao Văn Thống, Ủy viên UBKT T.Ư, việc trao quyền cho cá nhân người đứng đầu không tương thích với trách nhiệm (quyền lớn hơn trách nhiệm), dễ dẫn đến lạm quyền, lộng quyền, bất chấp nguyên tắc, quy định, quy chế, quy trình, nhất là trong công tác cán bộ. Khi tập thể vì nể nang, ngại va chạm, hoặc bị người đứng đầu thao túng, dẫn đến tự tung tự tác, thì không chỉ người đứng đầu có khuyết điểm, vi phạm, mà cả tập thể cấp ủy, tổ chức đảng, cơ quan, đơn vị cũng mắc khuyết điểm, vi phạm. Nếu tổ chức có thẩm quyền cấp trên thiếu kiểm tra, giám sát chặt chẽ, sẽ khó phát hiện để cảnh báo, nhắc nhở, khắc phục kịp thời. Đến khi phải kiểm tra dấu hiệu vi phạm, vi phạm phải xử lý, thì sẽ mất cán bộ, ảnh hưởng uy tín tổ chức và những người liên đới trách nhiệm.

Lý giải những nguyên nhân, Ủy viên Đoàn Chủ tịch Ủy ban T.Ư MTTQ Việt Nam Nguyễn Túc cho rằng, công tác tổ chức cán bộ là công tác của cấp ủy nhưng một số nơi đã buông lỏng quản lý, để cán bộ, đảng viên, nhất là người có chức quyền nhân danh tổ chức làm trái Điều lệ, nguyên tắc của Đảng; trong khi các cơ quan tham mưu của cấp ủy không làm hết trách nhiệm về tham mưu, giám sát, thẩm tra, giới thiệu cán bộ; không phát hiện sớm các dấu hiệu vi phạm để ngăn chặn những hậu quả nghiêm trọng. Một cấp ủy không dám nói thẳng, nói thật, không dám đấu tranh, đó chính là tạo cơ hội cho tham nhũng quyền lực lộng hành. Biết sai mà không ai lên tiếng thì cấp ủy đó đã bị vô hiệu hóa hoặc đồng lõa với tiêu cực.

Qua xử lý vi phạm của các cá nhân trong công tác cán bộ, nhiều tổ chức đảng cũng bị xem xét kiểm điểm trách nhiệm, và nhận những hình thức kỷ luật nghiêm khắc, thể hiện sự công bằng và nghiêm minh trong kỷ luật đảng. Nhưng nhiều cấp ủy, đảng viên bày tỏ sự tiếc nuối: Giá như công tác kiểm tra, giám sát được làm sớm hơn, thường xuyên hơn, thực tế hơn ngay từ cơ sở. Sinh hoạt chi bộ, kiểm điểm tự phê bình, phê bình thực chất hơn, rõ trách nhiệm hơn thì có lẽ hậu quả sẽ bớt nặng nề, vi phạm nhỏ sẽ không có cơ hội trở thành vi phạm lớn.

(Còn nữa)