Một số giải pháp chống thất thoát vốn Nhà nước

Ðối với một dự án cụ thể nào đó mà chủ trương đầu tư sai và xây dựng hoàn tất thì thất thoát vượt cả toàn bộ vốn của công trình dự án do phải bỏ thêm vốn để phá dỡ công trình. Chủ trương đầu tư đúng nhưng chất lượng xây dựng kém thì thất thoát cũng đáng lo ngại. Vấn đề này rất thời sự và đúng cho đầu tư nói chung.

Nguyên nhân dẫn đến thất thoát

Thất thoát trong đầu tư Nhà nước là căn bệnh trầm kha, đã qua mấy lần kiểm tra, nhưng vấn nạn này vẫn chưa được đẩy lùi mà ngày càng trầm trọng hơn.

Nguyên nhân chính, theo chúng tôi, là hệ thống chính sách, pháp luật về quản lý đầu tư xây dựng chưa đồng bộ, thống nhất, hoàn chỉnh và còn nhiều sơ hở; công tác quản lý nhà nước còn buông lỏng, phân công, phân cấp chưa rõ ràng, chồng chéo; công tác thanh tra, kiểm tra làm chưa thường xuyên và chưa đáp ứng yêu cầu; đáng chú ý là ý thức trách nhiệm và biểu hiện tiêu cực trong một bộ phận không ít cán bộ lãnh đạo và quản lý ở các cấp rất nghiêm trọng.

Ðầu tư Nhà nước chậm thích ứng với cơ chế thị trường. Tuy đã có chủ trương hạn chế bao cấp, bảo hộ có điều kiện và không chuyển độc quyền nhà nước thành độc quyền doanh nghiệp, nhưng việc bao cấp, bảo hộ, độc quyền trong đầu tư tín dụng nhà nước, đầu tư của doanh nghiệp nhà nước vẫn còn đậm nét.

Coi đầu tư Nhà nước là "của chùa" tranh thủ càng nhiều, càng có cơ hội chiếm đoạt vốn Nhà nước. Có những đề án, gần như được các cơ quan hành chính Nhà nước xây dựng theo nhu cầu, chưa quan tâm đầy đủ đến hiệu quả công trình, nhu cầu của thị trường. Ðã thế, việc tổ chức thực hiện lại theo một đường dây "khép kín" trong một bộ, một tổ chức từ khâu đưa vào kế hoạch, thiết kế, thi công, giám sát thi công, đấu thầu, mua sắm thiết bị đến nghiệm thu công trình. Qua đó, giới có quyền và giới kinh doanh chia chác cho nhau tiền của Nhà nước theo kiểu "đá đi, đá lại", gây thất thoát lớn.

Chất lượng công tác quy hoạch chưa cao, nội dung quy hoạch còn đơn giản, các danh mục dự án, các chương trình phát triển vẫn còn nặng về xin nguồn vốn ngân sách hoặc vốn đầu tư của Nhà nước, chưa chú ý đúng mức tới vốn của kinh tế tư nhân, đầu tư nước ngoài cũng như vai trò của thị trường; chưa chú trọng khâu kiểm tra, giám sát đối với quy hoạch và thực hiện quy hoạch của cấp dưới; quy hoạch chưa được cập nhật, bổ sung kịp thời cho phù hợp tình hình phát triển. Công tác quy hoạch của một số bộ, địa phương chưa khai thác tốt các nguồn vốn xã hội tại chỗ cho đầu tư phát triển, còn nặng tư duy trông chờ vào Nhà nước.

Một số giải pháp

Công khai hóa vốn đầu tư ngân sách là một giải pháp quan trọng để chống đầu tư không đúng chỗ và thất thoát. Việc này có thể tiến hành bằng nhiều phương thức khác nhau, nhưng điều quan trọng là bảo đảm sự giám sát của nhân dân, công bố công khai dự án đầu tư để nhân dân đóng góp về chủ trương đầu tư, sau đó tham gia giám sát việc đấu thầu và thi công xây dựng.

- Thực hiện nguyên tắc tiền ngân sách là tiền của dân, cho nên phải được đại diện của dân bàn và quyết định. Theo đó, ngoài các công trình trọng điểm quốc gia do Quốc hội quyết định, cần phát huy vai trò của các Hội đồng nhân dân với việc sử dụng vốn ngân sách cho đầu tư phát triển; nếu dự án thuộc ngân sách địa phương (kể cả phần Trung ương phân bổ thêm cho địa phương) thì phải đưa ra Hội đồng nhân dân thảo luận, quyết định và công bố công khai; nếu là dự án xây dựng kết cấu hạ tầng thuộc quyền quyết định của cơ quan chính quyền cấp trên, thì phần làm trên địa bàn nào cũng phải thông báo cho Hội đồng nhân dân địa phương đóng góp ý kiến.

- Chấm dứt tình trạng dự án đầu tư xây dựng cơ bản chưa được cơ quan có thẩm quyền phê duyệt, nhưng đã được ứng vốn trước theo lối "tiền trảm, hậu tấu".

- Ðể khắc phục tình trạng đầu tư dàn trải, kéo dài, cần thực hiện nghiêm quy định về tiến độ và thời hạn hoàn thành, có sự giám sát của Hội đồng nhân dân. Hằng năm, trong kế hoạch, Chính phủ, các bộ, các địa phương phải dứt khoát bố trí đủ vốn bảo đảm tiến độ xây dựng các công trình dở dang trước khi đặt ra các công trình mới.

- Ðổi mới cơ chế đầu tư đối với vốn đầu tư của Nhà nước theo hướng chuyển việc quyết định phân bổ vốn đầu tư Nhà nước cho từng dự án cụ thể từ các cơ quan hành chính sang các tổ chức kinh tế có chức năng kinh doanh vốn. Ðể có khung pháp lý làm được việc này cần xúc tiến soạn thảo Luật Sử dụng vốn Nhà nước.

Tín dụng đầu tư phát triển của Nhà nước: Thu hẹp đối tượng ưu đãi cho vay có trọng tâm, trọng điểm, có thời hạn (có thể là một số ít công trình kết cấu hạ tầng có thu hồi vốn và một số ít công trình cần thiết thuộc diện ưu tiên của Nhà nước nhưng thu hồi vốn lâu, khó có lãi, như các công trình về năng lượng, công trình công nghiệp nặng...). Chuyển mạnh sang bù lãi suất sau đầu tư khi dự án đã hoàn thành và sản xuất, kinh doanh có lãi. Thực hiện mức lãi suất ưu đãi và không quá chênh lệch so với lãi suất thị trường.

Kiên quyết chuyển các doanh nghiệp Nhà nước sang hoạt động theo cơ chế thị trường. Cụ thể là: Cần giảm nhanh và tiến tới loại bỏ hoàn toàn bao cấp, trước hết là ưu đãi về sử dụng đất đai, tín dụng ưu đãi, bảo hộ qua thuế và các khoản trợ cấp trực tiếp từ ngân sách, có cơ chế ràng buộc, kiểm soát được việc không chuyển độc quyền Nhà nước thành độc quyền doanh nghiệp.

Gấp rút tiến hành rà soát, điều chỉnh quy hoạch phát triển kinh tế - xã hội gắn với chuyển cơ cấu đầu tư theo hướng quy hoạch phải thống nhất cho cả nước, phải bảo đảm sự gắn kết chặt chẽ giữa các yếu tố phát triển cả nước, hội nhập kinh tế quốc tế. Quy hoạch phải đi đôi với quản lý và kỷ luật thực hiện quy hoạch.

Các báo cáo do các cơ quan thanh tra các cấp thực hiện, từ nay dứt khoát phải chỉ rõ tổ chức, cá nhân làm thất thoát vốn đầu tư của Nhà nước để cơ quan chức năng có căn cứ xử lý trách nhiệm tổ chức và cá nhân (lâu nay chỉ mới nêu số lượng, tỷ lệ vốn thất thoát).

Xiết chặt kỷ luật, kỷ cương trong bộ máy Nhà nước và đề cao trách nhiệm cá nhân. Thủ trưởng cơ quan trong bộ máy hành chính theo thẩm quyền xử lý nghiêm khắc thủ trưởng cơ quan cấp dưới có hành vi vi phạm các quy định của Nhà nước về đầu tư và xây dựng, gây hậu quả xấu hoặc cố tình không chấp hành ý kiến chỉ đạo của Thủ tướng Chính phủ hoặc của thủ trưởng cơ quan cấp trên. Thủ trưởng cơ quan cấp trên có quyền tạm thời đình chỉ công tác người vi phạm, đồng thời giao cho cơ quan trực tiếp quản lý cán bộ đó tiến hành  kiểm tra, xem xét kỷ luật hành chính hoặc truy cứu trách nhiệm hình sự.

Nâng cao trách nhiệm cá nhân và thẩm quyền của chủ đầu tư. Chủ đầu tư phải là người quản lý và vận hành công trình (giám đốc) sau khi đã hoàn thành xây dựng. Quy trình đầu tư của ta lâu nay tách rời chủ đầu tư với giám đốc doanh nghiệp. Chủ đầu tư quyết định, đi nước ngoài và lựa chọn các tổ chức trong nước ký hợp đồng thiết kế, mua thiết bị, thi công..., khi công trình hoàn thành thì cơ quan có thẩm quyền lại chỉ định người khác làm giám đốc. Trường hợp chủ đầu tư làm ăn khuất tất thì giám đốc lãnh đủ các việc nhập công nghệ sai, đầu tư tốn kém. Quy trình đó không cho phép thực hiện trách nhiệm rõ ràng.

Cần có những quy định rõ hơn để nâng cao trách nhiệm của các cơ quan tư vấn lập dự án đầu tư và tư vấn thiết kế. Kiên quyết thực hiện việc xác định trách nhiệm của người khảo sát, của người tư vấn thiết kế đối với những sai sót trong công tác khảo sát, thiết kế và dự toán giá trị công trình. Hiện nay, các dự án ở xa trung tâm các đô thị, đi lại không thuận tiện thì rất phổ biến tình trạng người khảo sát làm qua loa, người thiết kế chỉ ngồi ở xưởng thiết kế mà không biết công trình thiết kế nằm ở điểm nào, và người làm dự toán thì lại càng thiếu thực tế, mặc dù tất cả các khoản tiền quy định cho từng phần việc nêu trên đều thanh toán đủ 100%, khi có những phát sinh do sai lệch giữa thiết kế và thực tế thì bên B lại phải tự đi tìm cách giải quyết.

Ðổi mới cơ chế giám sát đầu tư xây dựng cơ bản trong hai khâu then chốt là chất lượng và giá thành xây dựng. Ðể việc giám sát có tính khách quan thì các tổ chức giám sát phải có vị thế độc lập với tổ chức thi công xây dựng, hai tổ chức này không cùng một cơ quan quản lý, khắc phục tình trạng hiện nay là phần lớn các tổ chức giám sát và tổ chức thi công đang thuộc cùng một Bộ. Bên cạnh việc đề cao trách nhiệm của tổ chức giám sát, cần tạo điều kiện thuận lợi cho người dân tham gia giám sát các công trình hạ tầng.

Cần có ngay quy định về việc cấm mọi hình thức từ chối của các ban quản lý dự án đối với các nhà thầu khi họ tham dự đấu thầu một dự án nếu như họ đủ tư cách dự thầu. Hiện nay, chưa có quy định này, cho nên nhiều ban quản lý dự án dễ dàng từ chối khéo các nhà thầu khi họ đến xin tham dự đấu thầu, sự từ chối là nhằm phục vụ ý đồ sắp xếp cuộc đấu thầu theo ý mình và như vậy kết quả đấu thầu sẽ không khách quan, các nhà thầu muốn tham dự buộc lòng phải phụ thuộc vào các chủ đầu tư và ban quản lý dự án.