Mùa xuân được coi là mùa quan trọng nhất trong năm, là mùa sinh sôi nảy nở của vạn vật, là mùa của những hy vọng mơ ước về một tương lai tốt đẹp. Thuận theo quy luật tự nhiên, lễ hội mùa xuân từ lâu đã xuất hiện trong đời sống văn hóa tâm linh của người Việt khẳng định sức sống vượt lên thử thách của thiên nhiên, giặc dã để trường tồn cùng thời gian.
Các lễ hội truyền thống trên quê hương vùng Ðất Tổ đều xuất phát từ tín ngưỡng nông nghiệp với nghề trồng lúa nước mà Phú Thọ là nơi cây lúa được biết đến và được trồng từ rất sớm (địa bàn xã Minh Nông - Việt Trì). Khi mà thời vụ vất vả tạm ngưng, người nông dân đến với mùa lễ hội với sự háo hức, mong chờ.
Lễ hội mùa xuân chính là sản phẩm tinh thần được hình thành từ nền sản xuất của cư dân nông nghiệp trồng lúa nước mà cơ sở tổ chức đầu tiên đó là lễ hội làng, được hình thành và phát triển cùng với sự ra đời của các làng cổ từ thời Hùng Vương dựng nước. Những sinh hoạt văn hóa từ những ngôi làng cổ ấy chính là nền tảng quan trọng để cho lễ hội được bảo tồn và phát huy, trở thành nét đặc trưng tiêu biểu của văn hóa dân gian vùng Ðất Tổ Vua Hùng, nổi bật nhất là các lễ hội.
Gắn với sự tích của thời kỳ Hùng Vương dựng nước qua truyền thuyết như: Sơn Tinh - Thủy Tinh, Vua Hùng dạy dân cấy lúa, làm bánh chưng, bánh dày... Mặt khác, các lễ hội còn phản ánh nhiều sự kiện lịch sử về các anh hùng dân tộc lãnh đạo nhân dân ta đứng lên chống giặc ngoại xâm như Hai Bà Trưng, Ðinh Bộ Lĩnh, Lý Thường Kiệt... Nội dung của nhiều lễ hội được phản ánh sinh động qua các trò diễn, thi vật, thi thổi cơm, thi giã bánh dày, thi gói bánh chưng hay lễ rước lúa Thần...
Mỗi trò diễn đều bao chứa ý nghĩa giáo dục, nhắc nhở mọi người ghi nhớ công ơn của tổ tiên. Trong mỗi lễ hội đều thấy bóng dáng của một truyền thuyết nào đó, một sự kiện lịch sử oai hùng nào đó trong tiến trình lịch sử dựng nước và giữ nước của dân tộc. Chính vì vậy mà nhiều lễ hội đã mang đậm tính nhân văn sâu sắc, thể hiện lòng biết ơn của thế hệ hôm nay với các bậc tiền nhân, tỏa sáng đạo lý "Uống nước nhớ nguồn", "Ăn quả nhớ người trồng cây".
Nhiều sinh hoạt mang tính cổ xưa nhất được lưu truyền từ thời kỳ Hùng Vương được phản ánh qua nhiều trò diễn thể hiện lễ nghi mang tính phồn thực của cư dân thời xưa và những hoạt động tín ngưỡng cổ truyền mang đậm bản sắc văn hóa vùng Ðất Tổ, tiêu biểu như các lễ hội cướp cầu, đánh phết ở Sơn Vi, Hiền Quan, trò diễn trình nghề, cướp kén ở lễ hội làng Hương Nha, kéo lửa thổi cơm thi ở lễ hội làng Ðào Xá và Gia Dụ...
Nghiên cứu những trò diễn từ thô sơ nguyên thủy như chạy địch, chạy tùng rí... cho đến các trò diễn có đạo cụ, phục trang mang nhiều yếu tố sân khấu như trò diễn trình nghề: "Bách nghệ khôi hài", "Tứ dân chi nghiệp" ở lễ hội làng Hương Nha, Tứ Xã... ta nhận thấy sự đa dạng của lễ hội truyền thống, nhằm truyền tải những ước nguyện về sự may mắn do thần linh, trời, đất độ trì thông qua nghi thức cúng tế linh thiêng.
Lễ hội truyền thống vùng Ðất Tổ duy trì khá đầy đủ các hình thức tế lễ, nghênh rước các lễ vật quý dâng cúng các bậc thánh và thần linh cùng nhiều bậc tiền nhân có công khai làng, lập nước.
Những hoạt động tế lễ dâng hương, hoa, tửu, nước, trầu cau... đọc chúc văn, rước kiệu với nghi trượng, bát tửu, tàn, lọng, cờ thần, cờ hội... cùng lễ vật bánh dày, bánh chưng, với vật linh là hình cây lúa Thần làm cho không khí của lễ hội trang nghiêm, hoành tráng, đậm yếu tố tâm linh, thiêng liêng cầu trời đất, thánh thần phù hộ cho quốc thái, dân an, mưa thuận, gió hòa, mùa màng tươi tốt, bội thu.
Ảnh hưởng của lễ hội truyền thống vùng Ðất Tổ trong đời sống văn hóa cộng đồng dân tộc ta là to lớn, khơi sáng truyền thống yêu nước, lòng tự hào dân tộc của các thế hệ "con Rồng, cháu Tiên". Bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống thông qua các lễ hội trên Ðất Tổ Vua Hùng luôn là việc làm có ý nghĩa quan trọng góp phần khẳng định bản sắc văn hóa Việt trong bức tranh văn hóa đa sắc mầu của nhân loại.
