Làng dạy học ở Quảng Bình

Mỗi gia đình hơn một giáo viên

Làng được lập vào đầu thế kỷ 16, gốc vị tiền khai khẩn họ Dương từ làng Giàng, nay là thôn Dương Xá, xã Thiệu Dương, Thanh Hóa vào sinh cơ lập nghiệp. Lúc đầu gọi là "Kẻ Đờng". Năm 1802 vua Gia Long đổi thành Quảng Xá cho đến nay. Làng không có đại khoa, vậy mà năm 1929 cụ lý trưởng Nguyễn Ngồi thấy con em hiếu học, không đủ tiền đi học, cụ tự bỏ tiền xây ba phòng học, xin quan phủ mở trường dạy chữ Quốc ngữ. Trong chiến tranh, bom đạn khốc liệt nhưng vẫn 100% con em đi học. Hiện làng có hơn 500 giáo viên, chưa kể hàng chục giáo sư, tiến sĩ đang công tác tại các trường đại học, giáo viên nghỉ hưu, giáo viên dạy khắp cả nước, rồi hàng trăm sinh viên đang học các trường sư phạm... tích chữ thành thầy.

Thầy Dương Viết Thủ đã nghỉ hưu nói: "Quảng Xá, trước đây không nổi tiếng dạy học mà nổi tiếng phò Lê diệt Trịnh. Các bậc tiền khai khẩn không vinh nghiệp học làm trọng, mà vì võ nghiệp. Khi thời cuộc triều Nguyễn đến mới trọng việc gái canh cửi, trai đèn sách. Nhưng chỉ mấy ông tú. Sự học được xếp vào hạng "làng thầy" khi tú tài Nguyễn Nhuận được vua Hàm Nghi ra vái xin vào triều dạy vua và phong Quốc sư. Nghiệp dạy học của làng mới khởi từ đó. Nay, năm nào làng cũng có sinh viên sư phạm ra trường, học sinh vào trường sư phạm. Cả làng có 350 hộ mà hơn 500 giáo viên của 1.427 khẩu thì coi như làng giáo chức. Mỗi gia đình hơn một giáo viên. Đời sống dân làng chủ yếu dựa vào ruộng nhưng đất ít, để thoát nghèo học là đắc đạo nhất. Con cháu Quảng Xá vẫn chọn đại học đầu tiên để thi là sư phạm. Dạy học đã là nề nếp hàng thế kỷ nay của làng.

Cả họ dạy học và ngày hội 20-11

Họ Dương của Quảng Xá thuộc dòng "cự phách" nhất về lượng người dạy học. Cả họ có hơn 100 giáo viên, nhiều nhà giáo ưu tú.  Làng có sáu nhạc sĩ cũng mang họ Dương trong đó Giáo sư - nhạc sĩ - nhà giáo ưu tú Dương Viết Á là trưởng tràng không chỉ trong làng mà cũng trưởng tràng trong nước. Thầy Dương Viết Khớ nói: "100% gia đình con cháu họ Dương dạy học. Con cháu họ Dương nhiều người được học nhiều trường đại học lớn nhưng phấn trắng, bảng đen đã quyến rũ họ. Họ Dương đến ngày tảo mộ, giáo viên vái lạy chật nhà thờ tổ. Ngoài ra, họ Nguyễn cũng nổi tiếng như họ Dương trong nghề dạy học, không hiểu tự khi nào mà bây giờ thống kê lại, đa phần giáo viên họ Nguyễn là dâu hiền, rể quý họ Dương.

Hằng năm đến ngày Nhà giáo Việt Nam, Quảng Xá vui như hội, học trò vui vầy, hoa tươi ngát làng.

Thư viện làng của ba người giáo già

Giáo chức hương thôn Quảng Xá, chăm lo dạy học lúc trẻ, khi nghỉ hưu còn lo bồi bổ kiến thức cho con em làng. Ba nhà giáo già là cụ Nguyễn Mân, thầy Dương Viết Khen, cô Nguyễn Thị Ngọc Châu đã ngoài bảy mươi nhưng tự bỏ tiền túi lập thư viện làng với hơn 5.000 đầu sách nhằm thỏa lòng học tập của con em. Cụ Nguyễn Mân bộc bạch: "Dân làng từ con trẻ đến người lớn ai cũng thích hát, thích đọc nên lúc nào cũng vui, chính vì vui nên chúng tôi tự nguyện làm để con cháu thỏa lòng hiếu học, hiếu đọc". Thế mới biết truyền thống tôn sư trọng đạo đẹp lừng danh không thời nào phai được.