Kỳ I: Bất cập trong phát triển các cụm công nghiệp

Thúc đẩy sản xuất công nghiệp địa phương

Năm 2000, Châu Khê, một trong những CCN làng nghề đầu tiên của tỉnh Bắc Ninh chính thức được thành lập với diện tích 13,5 ha. Ra đời với mục đích tháo gỡ khó khăn về mặt bằng cho các hộ sản xuất trong làng nghề, được các hộ sản xuất này ra nơi sản xuất tập trung để giải quyết tình trạng ô nhiễm môi trường trong khu dân cư, tạo điều kiện cho các hộ liên kết chặt chẽ với nhau, CCN Châu Khê nhanh chóng thu hút các hộ sản xuất trong làng nghề đăng ký đầu tư. Thời điểm đó, là tỉnh thuần nông, Bắc Ninh xác định công nghiệp của tỉnh đi những bước đi ban đầu bằng tiểu thủ công nghiệp vì sẵn có lợi thế là các làng nghề phát triển, và hình thành CCN làng nghề được coi như một trong những giải pháp đột phá thúc đẩy phát triển làng nghề. Lần lượt các CCN làng nghề như Ðồng Kỵ, Mả Ông, Phong Khê, Ðại Bái và sau đó CCN đa nghề như Lỗ Xung, Dốc Sặt... được thành lập tại Bắc Ninh và đến hết năm 2010, Bắc Ninh đã quy hoạch và đầu tư xây dựng 28 CCN, trong đó có 13 CCN làng nghề với diện tích 238,3 ha và 15 CCN đa nghề với diện tích 625,6 ha. Ðến nay, 22 CCN đã đi vào hoạt động và năm 2010, giá trị sản xuất công nghiệp của 22 CCN này đạt 6.500 tỷ đồng, chiếm khoảng 18% giá trị sản xuất công nghiệp toàn tỉnh; giải quyết việc làm cho hơn 25 nghìn lao động, chủ yếu là người địa phương. Kinh nghiệm hình thành các CCN của Bắc Ninh đã được không ít tỉnh học tập và Bắc Ninh được coi là một trong những địa phương đầu tiên trên cả nước phát triển mô hình CCN.

Ở khu vực phía nam, Long An cũng là một trong những địa phương khá thành công trong việc phát triển mô hình CCN. Các CCN tại đây ngay khi ra đời đã nhanh chóng thu hút không chỉ các DN trên địa bàn tỉnh mà cả những DN tại TP Hồ Chí Minh phải di dời cơ sở sản xuất ra khỏi thành phố. Long An hiện có 47 CCN đã có chủ trương thỏa thuận địa điểm đầu tư hoặc đã thành lập với tổng diện tích khoảng 5.907 ha. Trong đó, 13 CCN đã đi vào hoạt động với tổng diện tích khoảng 1.672 ha, thu hút được 298 nhà đầu tư sản xuất đăng ký hoạt động với tổng số vốn đăng ký khoảng 6.000 tỷ đồng và 205 triệu USD. Ðến nay, 201 DN đã đi vào hoạt động sản xuất (gồm 21 DN đầu tư trực tiếp nước ngoài và 180 DN trong nước), còn lại 97 DN đang trong quá trình xây dựng nhà xưởng hoặc làm thủ tục đầu tư xây dựng. Long An là một trong những tỉnh có tỷ lệ lấp đầy bình quân của các CCN cao nhất cả nước, khoảng 63,31%. Các CCN này cũng đã thu hút khoảng 22 nghìn lao động, trong đó chuyên gia lao động nước ngoài có gần 250 người. Cùng với các khu công nghiệp (KCN), các CCN tại Long An đã trở thành động lực quan trọng thúc đẩy phát triển sản xuất công nghiệp và dịch vụ, góp phần chuyển dịch cơ cấu kinh tế của tỉnh theo hướng tăng nhanh tỷ trọng công nghiệp và dịch vụ, giải quyết việc làm cải thiện đời sống của người dân nông thôn.

Theo thống kê của Bộ Công thương, hiện cả nước có 877 CCN đã có chủ trương hoặc đã thành lập với diện tích khoảng 28.920 ha, trong đó có 256 CCN đã đi vào hoạt động. Với các DN nhỏ và vừa, DN siêu nhỏ thì CCN đã giải quyết được vấn đề mặt bằng sản xuất, một trong những khó khăn của các DN này. Tổng Giám đốc Công ty cổ phần Năng lượng mặt trời đỏ Diệp Bảo Cảnh cho biết, năm 2009, công ty quyết định lựa chọn đầu tư xây dựng nhà máy sản xuất pin năng lượng mặt trời tại CCN nhựa kỹ thuật Ðức Hòa (xã Ðức Hòa Hạ, huyện Ðức Hòa, tỉnh Long An) là do chi phí thuê mặt bằng ở đây thấp. DN mới thành lập, quy mô nhỏ nên không đủ khả năng thuê đất tại các KCN. Cùng chung điểm này, Giám đốc Công ty cổ phần gạch Tuy-nen số 2 Thừa Thiên - Huế Nguyễn Việt Anh chia sẻ: "Chúng tôi chọn đầu tư vào CCN - Tiểu thủ công nghiệp làng nghề Thủy Phương (thị xã Hương Thủy, tỉnh Thừa Thiên - Huế) bởi đây là CCN đã được phê duyệt quy hoạch chi tiết, DN không lo bị di dời nên tạo sự ổn định cho DN phát triển sản xuất. Trước đây, chúng tôi cũng tìm hiểu một vài mảnh đất nằm ngoài CCN nhưng luôn có tâm lý sợ sau nhiều năm đầu tư lại bị thu hồi đất vì vướng quy hoạch của thành phố. Nay tìm được mặt bằng sản xuất ổn định, chúng tôi quyết định đầu tư 60 tỷ đồng xây dựng tại đây nhà máy sản xuất gạch tuy-nen có công suất 20 - 25 triệu viên/năm".

Phát triển theo kiểu "mạnh ai nấy làm"

Sự ra đời của các CCN đã góp phần thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội của không ít địa phương. Tuy nhiên, sau hơn 10 năm hoạt động, sự phát triển của các CCN này bên cạnh những hiệu quả đã bộc lộ nhiều bất cập, hạn chế. Hiệu quả sử dụng đất tại các CCN nhìn chung chưa cao vì tỷ lệ lấp đầy các CCN còn thấp. Long An chỉ là một trong số ít địa phương có tỷ lệ này cao (đạt hơn 50%), các địa phương còn lại phần lớn đều thấp. Bắc Ninh dù là tỉnh đầu tiên phát triển mô hình CCN nhưng trong số 22 CCN đã đi vào hoạt động thì chỉ có tám CCN đã cho các DN thuê hết 100% diện tích đất (chiếm hơn 36,33% tổng số cụm), 14 CCN còn lại, sau nhiều năm hoạt động, tỷ lệ cho thuê đất cũng chỉ đạt bình quân hơn 25%. Tương tự, tỉnh Thừa Thiên - Huế hiện có sáu CCN đã đi vào hoạt động, trong đó có ba CCN đã lấp đầy 80 - 85% diện tích, ba CCN còn lại tỷ lệ lấp đầy chỉ khoảng 25%. Thống kê chưa đầy đủ của Bộ Công thương cho thấy, tỷ lệ lấp đầy bình quân của 256 CCN đang hoạt động trên cả nước chỉ đạt chưa đến 50% diện tích. Cũng theo Bộ Công thương, đến nay, tổng số các CCN được các địa phương đưa vào quy hoạch đã lên đến 1.746 cụm với tổng diện tích khoảng 86.678 ha. Thực tế này cho thấy một sự lãng phí đất khá lớn khi không ít địa phương đã san lấp hàng trăm ha đất "bờ xôi, ruộng mật" để quy hoạch, phát triển các CCN trong khi tỷ lệ lấp đầy các CCN còn khá thấp. Phó Giám đốc Sở Công thương tỉnh Bắc Ninh Hoàng Huy Tập thừa nhận, sự phát triển của các CCN chỉ phù hợp với từng giai đoạn nhất định. Từ năm 2006, tỉnh Bắc Ninh đã định hướng, chỉ thật sự cần thiết mới phát triển CCN và phát triển phải được tính toán trên hiệu quả kinh tế, chứ không đơn thuần chỉ là hiệu quả xã hội.

Một trong những mục tiêu của việc hình thành CCN là khắc phục tình trạng ô nhiễm môi trường của các cơ sở sản xuất. Tuy nhiên, thực tế phát triển các CCN lại cho thấy, ô nhiễm môi trường đang là vấn đề đáng báo động hiện nay. Theo Bộ Công thương, số CCN trên cả nước có công trình xử lý nước thải chỉ chiếm 3% đến 4% tổng số CCN, còn phần lớn các CCN chưa xây dựng khu tập trung rác thải và hệ thống xử lý nước thải. Tại không ít địa phương, nhiều CCN trở thành những điểm "nóng" về ô nhiễm môi trường. CCN làng nghề giấy Phong Khê (TP Bắc Ninh) thu hút 22 DN sản xuất giấy bìa các-tông với công suất 360 nghìn tấn/năm, gấp 4,5 lần công suất Nhà máy giấy Bãi Bằng, trong khi tại đây vẫn chưa hề đầu tư xây dựng hệ thống xử lý nước thải đáp ứng đúng tiêu chuẩn môi trường. Vì vậy, CCN Phong Khê được nhiều người so sánh như "bãi rác" của TP Bắc Ninh.

Những hạn chế, bất cập nêu trên chính là hệ quả của sự phát triển ồ ạt các CCN trên cả nước trong thời gian vừa qua. Phó Cục trưởng Cục Công nghiệp địa phương (Bộ Công thương) Ngô Quang Trung cho rằng: Ðó là sự phát triển tự phát. Nhiều năm qua, phần lớn các CCN được phát triển theo kiểu "mạnh ai nấy làm", xuất phát từ nhu cầu của từng địa phương, không hề có quy hoạch riêng mà chủ yếu được các địa phương lồng ghép vào quy hoạch phát triển công nghiệp, tiểu thủ công nghiệp của tỉnh, thậm chí đến nay cũng chưa hề có quy hoạch tổng thể ở tầm quốc gia về phát triển các CCN. Chính vì vậy, các CCN phát triển nhỏ lẻ, manh mún, thiếu định hướng lâu dài, thiếu gắn kết với các quy hoạch khác, thiếu tính liên kết vùng. Bắc Ninh có không ít CCN khi thành lập nằm ở vị trí ngoại thành, cách xa trung tâm thành phố, khi TP Bắc Ninh được mở rộng thì các CCN này lại "tự nhiên" nằm lọt thỏm trong khu vực thành phố và theo quy định, các cụm này buộc phải di dời hoặc chuyển đổi. CCN Võ Cường, CCN Khắc Niệm (TP Bắc Ninh) đã buộc phải chuyển đổi thành khu dịch vụ và đô thị, gây khó khăn cho các DN đã đầu tư vào cụm.

Theo PGS, TS Phan Ðăng Tuất, Viện trưởng Nghiên cứu chiến lược, chính sách công nghiệp (Bộ Công thương), bản chất đặc trưng của CCN là tính liên kết công nghiệp giữa các DN trên cơ sở chuyên môn hóa sâu để tăng năng suất lao động và sức cạnh tranh, đồng thời tham gia vào một khâu trong chuỗi sản xuất khu vực, toàn cầu về một sản phẩm, một ngành hàng nào đó. Thí dụ như CCN dệt may, CCN chế biến thủy sản... Thế nhưng, thực tế hình thành và phát triển các CCN ở nước ta lại không như vậy mà chỉ đơn thuần là "gom" các DN vào một khu vực sản xuất tập trung với đủ loại các DN, từ cơ khí chế tạo, vật liệu xây dựng, da giày, giấy... đến sản xuất thức ăn chăn nuôi, chế biến thủy sản... Các DN trong cụm chưa hề có tính liên kết với nhau, CCN đa ngành nghề, cho nên càng khó xử lý vấn đề ô nhiễm môi trường.

(Còn nữa)