Kỳ 2: Rác thải y tế - nguồn chứa bệnh

Rác thải y tế thông thường là các loại rác phát sinh trong quá trình chăm sóc và điều trị, không dính máu, dịch cơ thể hoặc các hóa chất gây độc hạiNước, rác thải y tế, trong đó có cả những bệnh truyền nhiễm hiện nay chảy đi đâu, được xử lý như thế nào?... đã là một câu hỏi lớn cho chúng tôi thực hiện bài điều tra này.

Có quy định nhưng không theo

Mỗi tháng, trung bình Bệnh viện Ung bướu (TP Hồ Chí Minh) thải ra gần 20 nghìn kg rác thải các loại, trong đó, rác y tế chiếm tới hơn 7 nghìn kg.

Rác luôn trong tình trạng quá tải, đầy tràn cả ra ngoài. Tại các khoa, phòng của Bệnh viện Ung bướu, đoàn kiểm tra liên ngành gồm: Cục Cảnh sát Môi trường, Sở Y tế TP Hồ Chí Minh và các sở ban, ngành liên quan khi đột xuất kiểm tra quy trình quản lý chất thải đã phát hiện ra những bao bì đựng rác không in logo sinh học, biểu thị cho rác thải sinh hoạt, rác thải y tế hay các bao bì hóa chất.

Tại Bệnh viện Nhân dân Gia Ðịnh, việc thu gom rác thải y tế cũng có vấn đề. Lượng rác thải hằng ngày của bệnh viện dao động 700 - 780 kg/ngày, trong đó rác thải y tế chiếm từ một phần ba đến một nửa.

Thế nhưng, chứng từ giao nhận giữa bệnh viện và Công ty Công trình Ðô thị không theo quy định. Bệnh viện chỉ lập một loại sổ viết tay để theo dõi lượng rác thải.

Tại Bệnh viện An Bình, TP Hồ Chí Minh, qua kiểm tra, cho thấy có nhiều sai phạm về việc xử lý và phân loại rác thải y tế. Việc phân loại rác của Bệnh viện An Bình không được thực hiện đúng ngay tại nguồn. Nhân viên thu gom rác đã dùng xe đẩy rác sinh hoạt để đựng rác y tế, bao rác không niêm phong, không ghi tên khoa, phòng, một số bao rác y tế không để trong thùng đựng rác mà được đặt bên ngoài.

Thậm chí đoàn kiểm tra còn phát hiện kim tiêm có dính máu để bên ngoài (không có vật đựng) trên bàn ngoài hành lang, kế đó là hai lọ máu được lấy để đem đi xét nghiệm nhưng cũng không đựng trong dụng cụ đúng quy định.

Theo bà Hoàng Thị Ngọc Ngân, Trung tâm Y tế Dự phòng TP Hồ Chí Minh, hiện chưa có quy định nào cho phép bệnh viện bán rác thải y tế như chai lọ đựng thuốc, hóa chất để tái chế, vì vậy, việc tự ý bán những vật phẩm này của Bệnh viện Hùng Vương là vi phạm quy định...

Tất cả những bệnh viện vừa nêu trên đều không làm đúng những quy định về rác thải y tế. Các loại rác thông thường được để lẫn với các loại chất thải y tế gây nguy hại. Rác thải y tế thông thường là các loại rác phát sinh trong quá trình chăm sóc và điều trị, không dính máu, dịch cơ thể hoặc các hóa chất gây độc hại.       

Tại Bệnh viện Ða khoa Ðồng Nai, một trong những bệnh viện lớn nhất tỉnh, chất thải  y tế được đựng trong các túi, thùng mầu vàng; chất thải sinh hoạt đựng trong các thùng, túi mầu xanh. Hằng ngày, công tác thu gom được các nhân viên y tế thực hiện ở tất cả các khoa, phòng dưới sự giám sát của Khoa chống nhiễm khuẩn.

Phân loại rác thải y tế tại Bệnh viện Hữu nghị Việt - Đức.

Quy trình là như vậy, nhưng thực hiện lại "tùy" vào nhân viên y tế. Trung bình mỗi ngày bệnh viện này thải ra từ 180 đến 200 kg rác thải y tế. Một tháng, chỉ riêng bệnh viện này đã phải xử lý gần sáu tấn rác thải. Còn ở Bệnh viện Ða khoa khu vực Thống Nhất thuộc tỉnh, mỗi tháng cũng có tới  40 - 50 nghìn chai truyền dịch được sử dụng. Ðó là những con số đã được cân, đong, đo đếm.

Thực tế, không ai dám chắc số lượng chất thải được thu gom và đem đi tiêu hủy có đúng với con số thực tế mà hằng ngày các bệnh viện thải ra không?

Ngoài hệ thống các bệnh viện công lập, hiện Ðồng Nai còn hơn 1.600 cơ sở y tế tư nhân đang hoạt động. Rất ít các cơ sở y tế có hợp đồng với đơn vị chức năng thu gom và đốt rác.

Ở nước ta hiện có khoảng 1.050 bệnh viện, hơn 10 nghìn trạm y tế xã. Cùng các viện nghiên cứu y sinh, trung tâm y tế dự phòng, cơ sở sản xuất dược phẩm, đã thải ra lượng rác thải y tế khổng lồ, riêng chất thải rắn đã hơn 400 tấn mỗi năm, trong đó gần 1/10 thuộc loại nguy hiểm.

Bộ Y tế cho biết, chỉ 1/3 lượng rác thải rắn y tế được đốt bằng lò hiện đại. Số còn lại được thiêu ngoài trời, đốt bằng lò thủ công, chôn trong khuôn viên bệnh viện hoặc thải ra bãi rác chung.

Tại TP Hồ Chí Minh, nhiều bệnh viện lớn mỗi ngày phẫu thuật hơn 100 người bệnh, nhưng lại không đầu tư cho hệ thống xử lý nước thải. Chất thải từ các ca phẫu thuật đó cộng với bao nhiêu rác thải từ xét nghiệm, dịch tiết, máu mủ, giặt giũ, vệ sinh của người bệnh, cứ thế xả trực tiếp ra môi trường...

Theo một thống kê mới nhất của Sở Tài nguyên - Môi trường TP Hồ Chí Minh, trong số 62 bệnh viện và trung tâm y tế công lập của thành phố, hiện chỉ có 1/3 cơ sở có hệ thống xử lý nước thải đạt tiêu chuẩn. 21 cơ sở không có hệ thống xử lý nước thải và 20 cơ sở hệ thống không đạt tiêu chuẩn.

Trong số hơn 100 cơ sở y tế công, tư thuộc T.Ư và địa phương, có đến 34 cơ sở không có hệ thống xử lý nước thải, 34 cơ sở có nhưng không đạt tiêu chuẩn. Chỉ có 37 cơ sở hệ thống xử lý nước thải đạt chuẩn. Ðó là chưa kể hơn 300 trạm y tế của các phường, xã trên địa bàn TP Hồ Chí Minh  không nơi nào có hệ thống xử lý nước thải.

Theo bác sĩ Phan Văn Nghiệm, Trưởng phòng Nghiệp vụ y (Sở Y tế TP Hồ Chí Minh), tình trạng các bệnh viện có hệ thống xử lý nước thải nhưng không đạt chuẩn là do bệnh viện nào cũng quá tải. Nhiều bệnh viện trước đây chỉ tiếp nhận vài trăm lượt người bệnh/ngày, nay từ hai nghìn đến ba nghìn người bệnh/ngày. Lượng nước thải vì thế đều vượt xa công suất thiết kế.

Số liệu thống kê của Sở Tài nguyên - Môi trường TP Hồ Chí Minh cho thấy: "Bình quân mỗi ngày các bệnh viện ở TP Hồ Chí Minh thải khoảng 17 nghìn - 20 nghìn m3 nước thải ra ngoài, phần lớn trong số này không được xử lý, trực tiếp chảy từ bệnh viện ra hệ thống cống chung của thành phố.

Nước thải bệnh viện bao gồm nước từ phẫu thuật, dịch tiết, máu, mủ, khám, chữa bệnh, xét nghiệm, giặt giũ, vệ sinh của người bệnh, nhân viên y tế... nước thải bệnh viện bị ô nhiễm nặng về mặt hữu cơ và vi sinh... Ðây là nguy cơ ô nhiễm, lây lan bệnh tật rất lớn cho cộng đồng".

Ðiểm đặc thù của nước thải bệnh viện là sự lan truyền rất mạnh của các vi khuẩn gây bệnh, nhất là nước thải của các bệnh viện truyền nhiễm và bệnh lao.

Nước thải bệnh viện là một trong những nhân tố cơ bản có khả năng lây truyền, truyền nhiễm qua đường tiêu hóa. Nguy hiểm hơn nếu nước thải ấy để tưới rau sẽ làm lây truyền các bệnh truyền nhiễm như bệnh tả, thương hàn, bệnh do amip, bệnh do Rucella, bệnh lao, viêm gan lây, nhiễm virus đường ruột, giun sán...

Chất thải y tế đang được xử lý như thế nào?

Từ năm 2001 kết quả điều tra của dự án "Quy hoạch tổng thể mạng lưới  bệnh viện"  cho thấy, cả nước ta có 970 bệnh viện với 117.562 giường bệnh, trong đó bệnh viện Nhà nước chiếm 98,5% còn lại 1,5% là bệnh viện tư nhân. Con số về lượng nước thải từ bệnh viện đến cống rãnh chung, chỉ tính riêng ở Hà Nội khoảng 6.000 m3/ngày, chưa kể các tỉnh. Ðến nay, với số bệnh viện công và tư nhân đã lên gấp đôi, con số này chắc chắn lớn hơn rất nhiều.

Bệnh viện Hữu nghị Việt Ðức (Hà Nội), nằm ngay giữa trung tâm thành phố Hà Nội, nơi thực hiện hàng chục nghìn ca mổ mỗi năm, và cũng xả ra lượng nước thải khổng lồ. Thế nhưng, bệnh viện hiện vẫn chưa có hệ thống xử lý nước thải đạt chuẩn.

Giám đốc Bệnh viện Hữu nghị Việt Ðức, TS Nguyễn Tiến Quyết cho biết: Khu xử lý nước thải ở đây được xây dựng từ những năm 80 của thế kỷ 20, với quy mô chỉ phù hợp với số ca mổ còn ít, và đã xuống cấp từ lâu. Chúng tôi biết điều đó, nhưng để xử lý nó lại là một vấn đề không đơn giản. Trước đây không có kinh phí, bệnh viện chỉ xử lý tạm thời. Hiện nay, mọi việc vẫn chỉ mới dừng lại ở khâu đang lên dự án xây dựng hệ thống nước thải...

Ở Bệnh viện Phụ sản Trung ương,  nơi có cơ sở hạ tầng khá tốt từ "lịch sử" để lại, thậm chí vẫn còn hệ thống hầm ngầm kiên cố tránh bom của thực dân Pháp, nên hệ thống xử lý nước thải y tế,sản phẩm của phòng mổ, phòng sinh và các thủ thuật, vẫn được xả trực tiếp vào hệ thống cống ngầm rồi đổ ra sông Tô Lịch.

Phó Giám đốc Bệnh viện Phụ sản T.Ư, Tiến sĩ Trần Quốc Việt cho biết: Chúng tôi cũng đau lòng vì mình chữa bệnh mà lại xả ra nguồn gây bệnh. Khi hệ thống xử lý nước thải chưa có thì không có cách nào khác. Hiện nay, chúng tôi đang xây dựng lại toàn bộ hệ thống nước thải. Nước sau xử lý rất trong và không có mùi hôi như khi xử lý đơn thuần bằng clo. Chi phí cho hệ thống này khoảng gần một tỷ đồng...

Hầu hết các bệnh viện đều nói rằng, họ luôn mong muốn có được một hệ thống xử lý nước thải đạt chuẩn, nhưng gặp phải vấn đề đau đầu là tài chính. Kinh phí cho hệ thống này đạt tiêu chuẩn cao, đáp ứng nhu cầu một bệnh viện lớn phải lên đến hàng tỷ đồng.

Sau sự việc "tuồn" rác thải y tế của một số bệnh viện ra bên ngoài, Bộ Y tế đã có Công điện khẩn gửi tất cả các bệnh viện trực thuộc Bộ Y tế, Sở Y tế các tỉnh, thành phố và Trung tâm y tế các ngành yêu cầu Giám đốc các bệnh viện và cơ sở y tế cần thực hiện đúng Quy chế quản lý chất thải y tế (đã ban hành năm 1999).

Qua sự việc "chất thải y tế", Bộ Y tế cũng đã có quy định cụ thể đối với năm nhóm chất thải nguy hại. Quy định này bắt buộc các cơ sở y tế phải tuân thủ nghiêm ngặt, từ việc thu gom, phân loại đến xử lý. Ngành y tế cũng đã triển khai đến tất cả các cơ sở y tế về vấn đề này.

Tuy nhiên, việc kiểm tra cả hệ thống thực hiện như thế nào, thì còn khó khăn? Theo nguyên tắc của quy trình xử lý chất thải, việc phân loại chất thải phải được thực hiện ngay tại nơi phát sinh chất thải và phải đựng chất thải trong các túi hoặc thùng theo đúng quy định.

Các chất thải y tế nguy hại không được để lẫn trong chất thải sinh hoạt. Nếu vô tình để lẫn chất thải y tế nguy hại vào chất thải sinh hoạt thì hỗn hợp chất thải đó phải được xử lý như chất thải y tế nguy hại.

Theo Phó Cục trưởng Cục Bảo vệ môi trường, ông Phùng Văn Vui, kế hoạch hành động xử lý triệt để các cơ sở gây ô nhiễm môi trường nghiêm trọng do Thủ tướng Chính phủ phê duyệt ngày 22-4-2004 (gọi tắt là QÐ 64) chỉ rõ: Ðến năm 2007 cần xử lý triệt để 439 cơ sở gây ô nhiễm môi trường nghiêm trọng trong đó có 84 bệnh viện. Số bệnh viện này cần xử lý, thực hiện, áp dụng các biện pháp khắc phục sự cố ô nhiễm môi trường như: nâng cấp cải tạo hoặc xây dựng các hệ thống xử lý nước, rác thải.

Theo kết quả khảo sát năm 2003, 40 bệnh viện đã áp dụng biện pháp xử lý nước thải và lò đốt rác y tế, 12 bệnh viện có hệ thống xử lý nước thải nhưng chưa thực hiện biện pháp xử lý chất thải rắn theo đúng quy định, vì vậy vấn đề môi trường cần quan tâm ở đây là xử lý rác thải y tế.

Các bệnh viện này thuê các công ty môi trường đô thị thu gom và xử lý cùng với rác thải sinh hoạt, hoặc đốt trong các lò đốt thủ công, nhưng phần lớn rác thải y tế được chôn lấp trực tiếp như vậy mà không có biện pháp hỗ trợ kỹ thuật nào chính là nguyên nhân gây ô nhiễm môi trường tại bệnh viện.

Còn lại 10 bệnh viện đã có lò đốt rác y tế nhưng chưa có hệ thống xử lý nước thải. Do nước thải của bệnh viện trực tiếp thải ra môi trường gây ô nhiễm cho nước bề mặt, nước ngầm.

Sau một thời gian thực hiện QÐ 64 của Thủ tướng Chính phủ, đến nay, tại các cơ sở này đã có những chuyển biến nhất định. Có năm bệnh viện dự kiến hoàn thành các công trình xử lý ô nhiễm trong năm 2006 và xin rút tên khỏi danh sách của QÐ 64.

Có hai bệnh viện đang đầu tư xây dựng hệ thống nước thải, dự kiến hoàn thành trong năm 2005 và  32 bệnh viện xây dựng dự án khả thi xử lý ô nhiễm môi trường và một trong số các bệnh viện này đã được phê duyệt. Một số bệnh viện đã hoàn thành việc cải tạo cơ sở hạ tầng hoặc đang xây dựng cơ sở mới.

Theo các chuyên gia, hiện tại, các chất thải nguy hại đều được phân loại, kiểm soát rất chặt chẽ và hầu hết các bệnh viện đều có chất thải có thể tái chế theo khuyến cáo của Tổ chức Y tế thế giới (WHO).

Tuy nhiên, chất thải tái chế này cần được xử lý an toàn trước khi đến với các cơ sở có nhu cầu sử dụng. Tuyệt đối không thực hiện xử lý để tái chế với chất thải gây ô nhiễm môi trường, các tác nhân nguy hại, các chất thải sắc nhọn...

* Bộ trưởng BỘ Y tế Nguyễn Quốc Triệu : "Bộ Y tế và Bộ Tài nguyên và Môi trường, với sự tham gia của Bộ Công an, sẽ lập đoàn thanh tra về quản lý chất thải bệnh viện, kể cả bệnh viện tư. Thanh tra sẽ xem "nhật ký" ở các lò đốt xem tình hình xử lý rác thải hằng ngày, xử lý nghiêm các đơn vị có hành vi sai phạm trong xử lý chất thải y tế. Sẽ sử dụng thêm nhiều kênh thông tin, đặc biệt là thông tin từ các cơ sở xử lý rác thải để biết được tình hình thu gom, quản lý chất thải bệnh viện...". * Viện trưởng Viện Y học lao động và vệ sinh môi trường Nguyễn Khắc Hải : Hầu hết cách xử lý chất thải rắn y tế đều chưa hoàn toàn hiệu quả. Với những cơ sở vận chuyển rác ra ngoài bệnh viện đến nơi khác để đốt, tiêu hủy, nguy cơ lây lan mầm bệnh trong quá trình vận chuyển là rất cao vì không nhiều cơ sở có phương tiện vận chuyển chuyên dụng. Còn cách chôn lấp (thường được áp dụng ở những đơn vị không có lò đốt và lượng rác thải không lớn) cũng có nguy cơ gây ô nhiễm nguồn nước, dẫn đến dịch bệnh. Mặt khác, qua thời gian, diện tích đất dùng cho việc này cũng sẽ hết dần. Ðốt bằng lò không phải là giải pháp tốt nhất. Các chất độc hại sẽ giảm nhiều trong quá trình đốt, nhưng chỉ với điều kiện lò có hệ thống xử lý khí thải, mà thực tế rất ít lò đốt rác thải y tế ở Việt Nam có hệ thống này. Thế nên việc xử lý chất độc này lại làm phát sinh các chất độc khác, làm ô nhiễm môi trường. * Chị Lương Ngọc Hoa, Cửa hàng thuốc ở phố Phủ Doãn (Hoàn Kiếm, Hà Nội): Tôi thật sự bàng hoàng khi đọc thông tin về rác thải y tế được chế biến thành đồ dùng gia đình. Thật sự tôi không thể nào tin được người ta lại coi thường sức khỏe của người dân đến như vậy. Mỗi một ống tiêm, lọ thuốc ẩn chứa bao mầm bệnh, vậy mà họ lại ngang nhiên tái sử dụng những "rác thải" y tế độc hại ẩn chứa nhiều nguy cơ lây nhiễm và tác hại không nhỏ đến môi trường đến thế. Tôi rất bức xúc và không thể nào chấp nhận được hành vi đó. Nhưng chúng ta cần phải quy trách nhiệm và lên án những người đã trực tiếp bán rác thải, chứ không nên đổ toàn bộ trách nhiệm cho những y, bác sĩ có lương tâm nghề nghiệp. Là một độc giả thường xuyên của Báo Nhân Dân, tôi rất mong các cơ quan, ban, ngành cần có một cơ chế xử lý thích đáng để bảo đảm  an toàn sức khỏe cho cộng đồng.

(Còn tiếp)

Phóng sự điều tra của: QUẾ ÐÌNH NGUYÊN - ÐỖ HOÀI THU

* Kỳ 1: Những con sông ngắc ngoải