Sản xuất cầm chừng, lao động rời nghề
Gắn bó hơn 15 năm với nghề thủ công mỹ nghệ từ gỗ dừa, ông Châu Công Minh, ngụ phường An Hội, tỉnh Vĩnh Long, cho biết chưa khi nào hoạt động sản xuất lại rơi vào tình trạng khó khăn như hiện nay. Trước đây, cơ sở của gia đình ông duy trì hoạt động với hàng chục lao động, sản xuất đa dạng các mặt hàng như đũa, chén, ly, cối, giỏ… cung ứng cho thương lái trong và ngoài nước. Tuy nhiên, từ sau đại dịch Covid-19, thị trường xuất khẩu bị gián đoạn, sức mua trong nước suy giảm, khiến cơ sở phải thu hẹp quy mô đáng kể.
Hiện nay, cơ sở chỉ còn duy trì hoạt động với hai lao động, chủ yếu nhận các đơn hàng nhỏ lẻ phục vụ du lịch. Ông Minh cho biết: “Nhiều tháng liền không có đơn hàng lớn, sản xuất chỉ nhằm duy trì việc làm tối thiểu cho người lao động. Không ít hộ gia đình trước đây cùng theo nghề nay đã chuyển sang lĩnh vực khác để đảm bảo thu nhập”.
Tình trạng tương tự cũng diễn ra tại nhiều cơ sở khác trên địa bàn. Bà Lê Thị Huế My, chủ một cơ sở sản xuất tại xã Châu Hòa, cho biết: “Trước đây, sản phẩm từ gáo dừa, gỗ dừa tiêu thụ khá tốt, đặc biệt là thị trường xuất khẩu. Song hiện nay, do kinh tế khó khăn, du khách thắt chặt chi tiêu, lượng tiêu thụ giảm mạnh, khiến hoạt động sản xuất rơi vào trạng thái cầm chừng”.
Không chỉ gặp khó về đầu ra, các cơ sở sản xuất còn phải đối mặt với sự cạnh tranh ngày càng gay gắt. Theo các cơ sở sản xuất, một số đơn vị vì mục tiêu giảm giá thành đã sử dụng nguyên liệu dừa chưa đủ tuổi, làm giảm chất lượng sản phẩm, ảnh hưởng đến uy tín chung của ngành.
Bên cạnh đó, sự xuất hiện của nhiều sản phẩm thay thế như đồ gốm, hàng thủ công hiện đại, sản phẩm từ vật liệu tái chế hoặc nhựa sinh học… khiến các sản phẩm từ dừa dần mất đi lợi thế cạnh tranh. Tại các điểm du lịch, nơi từng là thị trường tiêu thụ chính, nhiều sản phẩm từ dừa không còn giữ được sức hút như trước.
Giám đốc Công ty trách nhiệm hữu hạn thương mại du lịch Cồn Phụng Phan Văn Thông cho rằng: “Nguyên nhân chính dẫn đến tình trạng tiêu thụ chậm là do mẫu mã sản phẩm chưa được đổi mới, còn mang tính truyền thống, thiếu tính ứng dụng thực tiễn. Nhiều sản phẩm chỉ mang tính trưng bày, chưa đáp ứng nhu cầu sử dụng đa dạng của khách hàng hiện đại. Bên cạnh đó, chất lượng sản phẩm chưa đồng đều, độ bền chưa cao cũng là yếu tố khiến người tiêu dùng e ngại”.
Một trong những khó khăn lớn hiện nay là chi phí đầu vào tăng cao. Giá nguyên liệu từ thân cây dừa, chi phí điện, nhân công đều tăng, trong khi giá bán sản phẩm gần như không thay đổi trong nhiều năm do áp lực cạnh tranh. Điều này khiến lợi nhuận của các cơ sở sản xuất ngày càng bị thu hẹp.
Theo các chủ cơ sở, nếu không có đơn hàng ổn định, việc duy trì sản xuất sẽ rất khó khăn. Nhiều nơi chỉ dám sản xuất khi có đơn đặt hàng trước, tránh tình trạng tồn kho, gây lãng phí nguồn lực.
Cần giải pháp đồng bộ, lâu dài
Trước những khó khăn đó, một số cơ sở đã chủ động tìm hướng đi mới nhằm thích ứng với thị trường. Cơ sở Trường Ngân do ông Pham Vân Thanh làm chủ chuyên sản xuất các sản phẩm mỹ nghệ từ gỗ dừa như: bình trà, dụng cụ bếp, đồ chơi trẻ em, gạt tàn thuốc, lược, gương, đồng hồ, bình hoa… từ năm 1994 tiêu thụ thị trường trong nước và xuất khẩu.
Ông Phạm Điền Linh, con trai ông Thanh cho biết: “Năm 2011 cha tôi mất nên để lại cơ sở cho người chị ruột, tôi là người phụ trách kỹ thuật sản xuất. Hiện cơ sở có 3 nhân công làm ra hơn 100 sản phẩm khác nhau từ gỗ dừa. Ngoài ra, cơ sở còn sản xuất các mặt hàng từ gỗ dừa cho các đối tác, khách hàng đặt làm với hình dáng theo yêu cầu. Hiện tại, các công đoạn đều có máy tiện, máy phay hỗ trợ cộng với bàn tay khéo léo của người thợ đã làm ra nhiều sản phẩm đa dạng, phong phú phục vụ thị hiếu của người tiêu dùng, khách du lịch khi đến đây tham quan, mua sắm”.
Đặc biệt, việc tham gia chương trình “Mỗi xã một sản phẩm” (OCOP) đã giúp cơ sở từng bước xây dựng thương hiệu. Năm 2023, một số sản phẩm của cơ sở đã được công nhận đạt tiêu chuẩn OCOP 3 sao, góp phần nâng cao giá trị và khả năng cạnh tranh trên thị trường.
Theo Hiệp hội dừa tỉnh Vĩnh Long, nghề thủ công mỹ nghệ từ dừa đã hình thành từ lâu, phát triển mạnh từ cuối thập niên 1990 và hiện toàn tỉnh có hơn 300 cơ sở sản xuất. Đây không chỉ là ngành kinh tế mà còn mang giá trị văn hóa, góp phần tạo việc làm cho người dân địa phương.
Chủ tịch hiệp hội dừa tỉnh Vĩnh Long Trần Anh Tuấn cho biết: “Để nghề thủ công mỹ nghệ từ dừa phát triển bền vững nhà nước cần hỗ trợ xây dựng thương hiệu làng nghề truyền thống và thông qua chương trình khuyến công để đầu tư, nâng cấp thiết bị, vay vốn ưu đãi. Đồng thời, hỗ trợ về hạ tầng, mặt bằng cơ sở sản xuất, có chính sách khuyến khích khởi nghiệp trong lĩnh vực thu công mỹ nghệ dừa”.
Bên cạnh đó, việc xúc tiến thương mại, mở rộng thị trường cũng cần được chú trọng. Các cơ sở sản xuất cần tích cực tham gia hội chợ, triển lãm, kết nối giao thương trong và ngoài nước, đồng thời tận dụng các kênh bán hàng trực tuyến để tiếp cận khách hàng.
Một yếu tố quan trọng khác là đổi mới sáng tạo trong thiết kế sản phẩm. Cần nghiên cứu, phát triển các mẫu mã phù hợp với thị hiếu hiện đại, tăng tính ứng dụng, đồng thời vẫn giữ được nét đặc trưng của sản phẩm thủ công truyền thống.
Trong bối cảnh hội nhập và cạnh tranh ngày càng gay gắt, việc bảo tồn và phát triển nghề thủ công mỹ nghệ từ dừa không chỉ là câu chuyện kinh tế mà còn là nhiệm vụ giữ gìn bản sắc văn hóa địa phương. Muốn làm được điều đó, cần có chiến lược dài hạn, kết hợp hài hòa giữa truyền thống và hiện đại, giữa sản xuất và thị trường để hướng đến phát triển bền vững.
