Từ hồi sinh “cụ diều” trên đất Mỹ…
Năm 2025, giới chơi diều ở Việt Nam bất ngờ khi biết thông tin về một con diều Huế đang được bảo quản tại Bảo tàng Hàng không và Không gian quốc gia Smithsonian (Hoa Kỳ). Người công bố thông tin ấy chính là chuyên gia bảo tồn nghệ thuật và phục chế Vũ Đỗ.
Như một cơ duyên, Vũ Đỗ khi đó đang theo đuổi công việc nghiên cứu, có cơ hội tiếp cận nhiều phòng bảo quản hiện vật ở các bảo tàng ở Hoa Kỳ. Trong một lần đến Bảo tàng Hàng không và Không gian quốc gia Smithsonian (Washington DC), chàng trai trẻ người Việt tình cờ phát hiện một con diều xuất xứ từ Huế.
Bắt gặp một sản phẩm nghệ thuật Việt Nam, đặc biệt hơn khi trở thành hiện vật của bảo tàng là điều gì đó rất cảm xúc. Với chuyên môn đang có cùng sự tò mò, Vũ Đỗ đề nghị bảo tàng cho phép tìm hiểu kỹ hơn về gốc gác diều cũng như chi tiết kết cấu.
Đề xuất ấy của Vũ Đỗ được chấp nhận và dự án “Đánh thức con diều: Smithonian 2025 về Huế 1967” ra đời. Lần theo những thông tin còn lưu dấu, 58 năm trước một sĩ quan không quân Hoa Kỳ thích diều Huế đã nhờ nghệ nhân có tiếng vùng đất cố đô thời ấy “chế tác” một con rồi đưa về Mỹ. Qua dấu tích là những bức thư trao đổi giữa vị sĩ quan và giám tuyển bảo tàng, Vũ Đỗ phát hiện nghệ nhân làm diều tên “Doan Van Chuoc” nhà ở đường Võ Tánh, phường Phú Cát (ngày nay là đường Nguyễn Chí Thanh, phường Phú Xuân, TP Huế).
Ngày đưa diều từ trong chiếc hộp ra, Vũ Đỗ, đội ngũ giám tuyển lẫn các chuyên gia bảo tàng đều hồi hộp bởi gần sáu thập kỷ qua tác phẩm này chưa một lần được mở hộp kính. Nhờ công nghệ, từ đây toàn bộ cấu trúc bên trong diều cũng như mức độ hư hỏng hiện ra rõ nét. Lúc này việc phân tích phần giấy, màu sắc cũng được “chẩn đoán” rõ ràng hơn. “Cụ diều” được làm bằng giấy glassine, giấy cotton, sợi nilon, sơn màu từ phẩm nhuộm và kết dính bằng keo da động vật.
Kinh nghiệm của người có nhiều năm theo đuổi công việc phục chế, Vũ Đỗ lần lượt xử lý con diều theo từng công đoạn. Tất cả thao tác ấy được thực hiện một cách tỉ mỉ, nhẹ nhàng và lặp lại nhiều lần. Ngày con diều trở lại màu sắc nguyên bản, Vũ Đỗ vỡ òa cảm xúc khi biết rằng mình đã hồi sinh một sản phẩm truyền thống của Việt Nam sau quãng thời gian yên lặng.
… đến đưa diều Huế “vượt đại dương”
Khi thông tin về con diều ở Bảo tàng Smithsonian phục chế thành công được thông báo ở Hà Nội thì ở TP Huế một nghệ nhân khác cũng đang tất bật soạn đồ cho những chuyến đi khắp thế giới để thi đấu và trình diễn. Đó là nghệ nhân Nguyễn Đăng Hoàng hay còn gọi là “Hoàng diều”.
Đôi bàn tay thoăn thoắt vót từng thanh tre tạo khung, anh Hoàng kể lại kỷ niệm ngày mới vào nghề. Thiếu thời là cậu bé lớn lên ở khu phố cổ Gia Hội, ngày ngày đi học về đều ngang qua nhà nghệ nhân diều Huế là ông Nguyễn Văn Bê. Chứng kiến người nghệ nhân tạo tác những con diều lung linh màu sắc, Hoàng bị hút hồn khi nào không hay. “Sau giờ học, mình lại lân la đến ngắm các tác phẩm. Biết mình thích diều, thầy Bê quyết định truyền nghề”, anh Hoàng nhớ lại.
Thoạt nhìn ai cũng nghĩ diều là thú chơi đơn giản nhưng hơn 30 năm theo đuổi nghề, anh Hoàng cho biết để điều khiển một con diều bay cao cần phải tính toán kỹ lúc còn dưới mặt đất cho đến khi thả lên trời. “Diều hình dáng gì phải nắm vững nguyên liệu chế tác. Khung sườn diều thường được làm từ tre lồ ô bởi không chỉ dẻo, lóng dài mà còn dễ uốn và chống được mối mọt. Sau phần khung sườn sẽ đến đoạn dán vải với loại vải xoa thường được chọn vì dễ trang trí và chịu được lực cản của gió. Phần đầu con diều quan trọng ra sao thì phần đuôi cũng như vậy bởi đây là phần tạo ra sự cân đối, mềm mại cho toàn thân”, anh Hoàng tiết lộ.
Đến thời điểm hiện tại, anh Hoàng đã đi qua nhiều nước từ châu Âu cho đến châu Á để trình diễn, thi đấu. Mỗi nơi “Hoàng diều” dừng chân đều được người hâm mộ háo hức đón nhận. “Khi cánh diều Huế bay lên, nhiều người sẽ nhận ra bởi sự mềm mại và màu sắc hiền dịu, thanh thoát. Mỗi chuyến đi biểu diễn diều ở các nước là một kỷ niệm. Thông qua đó mình muốn quảng bá nghệ thuật diều Huế đến với bạn bè quốc tế”, anh Hoàng háo hức.
