Theo dấu long mã ở Cố đô

Từ ngựa nghi vệ đến linh thú cung đình

Trong Khâm định Đại Nam hội điển sự lệ (bản dịch của Viện Sử học, Nhà xuất bản Thuận Hóa) ghi nhận rằng, từ thời vua Minh Mạng đã giao Viện Thượng Tứ, đặt trong kinh thành, làm nơi chăn nuôi và huấn luyện ngựa. Các vấn đề liên quan đến ngựa phục vụ triều đình, từ tiêu chuẩn tuyển chọn, chế độ nuôi dưỡng đến trách nhiệm và chế tài đối với người trực tiếp quản lý, đều được quy định chặt chẽ.

Điều đó cho thấy, ngựa không chỉ là tài sản vật chất, mà còn là một thành tố quan trọng trong hệ thống nghi vệ và tổ chức quân sự triều Nguyễn. Tuy nhiên, trong hoạt động quân sự, ngựa ở giai đoạn này không để lại nhiều dấu ấn chiến trận mà chủ yếu được sử dụng vào việc hầu xe, thao diễn, ứng trực công vụ và tham gia các nghi lễ lớn, như Tế Giao, Xã Tắc, Tịch Điền.

Hình ảnh của ngựa cũng được vua Minh Mạng lựa chọn khắc đúc trên Huyền Đỉnh và Anh Đỉnh, thuộc bộ Cửu Đỉnh, đặt tại sân Thế Miếu ở Đại Nội Huế, nay được công nhận là Bảo vật quốc gia.

Theo thời gian, cùng với sự chuyển biến trong nhận thức thẩm mỹ và quan niệm triết lý, hình ảnh ngựa dần được nâng lên thành long mã, trở thành một linh vật đặc trưng của xứ Huế.

Theo Tiến sĩ Phan Thanh Hải, Giám đốc Sở Văn hóa và Thể thao thành phố Huế, long mã là sự kết hợp đặc biệt giữa rồng, lân và ngựa, gắn với điềm lành, biểu trưng cho sự thông thái, may mắn và trường tồn. Ở chiều sâu biểu tượng, long mã còn thể hiện chí khí tung hoành của bậc quân tử: Rồng bay lên tượng trưng cho trục tung, ngựa chạy ngang tượng trưng cho trục hoành, hàm ý sự hài hòa giữa trời và đất.

Long mã hội tụ uy phong của rồng và sự phóng khoáng, tự do của ngựa, và được xem là hiện thân của sức mạnh siêu linh và trí tuệ, báo hiệu sự xuất hiện của bậc thánh nhân.

--------

Tiến sĩ Phan Thanh Hải, Giám đốc Sở Văn hóa và Thể thao thành phố Huế

“Linh vật này hội tụ uy phong của rồng và sự phóng khoáng, tự do của ngựa. Trong một số quan niệm, long mã còn được xem là hiện thân của sức mạnh siêu linh và trí tuệ, báo hiệu sự xuất hiện của bậc thánh nhân. Chính vì vậy, hình tượng long mã xuất hiện ở nhiều không gian khác nhau, trở thành biểu tượng tiêu biểu trong trang trí mỹ thuật và kiến trúc cung đình Huế”, Tiến sĩ Phan Thanh Hải nhấn mạnh.

Các nhà nghiên cứu cho rằng, trong tứ linh, rồng giữ vị trí uy quyền bậc nhất với dáng vẻ uy nghi, mạnh mẽ, là linh thú xuất hiện với hình thức phong phú và đa dạng nhất trong kiến trúc cung đình Huế. Đứng sau rồng về tần suất hiện diện chính là long mã. Hình tượng long mã, vì thế, tạo nên dấu ấn riêng, dễ nhận biết, đồng thời được tôn vinh như một linh thú đặc biệt trong đời sống văn hóa.

Long mã trong không gian phong thủy Huế

Hình tượng long mã hiện diện tại nhiều công trình kiến trúc quan trọng, như Hưng Miếu, cung Trường Sanh, lầu Tứ Phương Vô Sự cũng như trong lăng tẩm các vua triều Nguyễn. Tuy nhiên, nơi long mã xuất hiện nhiều nhất ở Huế vẫn là trên các bức bình phong. Du khách dễ dàng bắt gặp những bình phong long mã hiện diện khắp nơi, từ làng quê đến thành thị.

Theo quan niệm phong thủy, sự hiện diện của long mã trên bình phong càng làm tăng khả năng trấn giữ, ngăn chặn uế khí, độc khí và hỏa khí. Đây là lý do bình phong long mã được người Huế đặc biệt ưa chuộng.

Từ lâu, người thợ Huế đã biết sử dụng kỹ thuật khảm sành sứ để tạo hình long mã trên các bức bình phong. Qua bàn tay khéo léo của các phường thợ dân gian, những mảnh sành, mảnh sứ được sắp đặt hài hòa, tạo nên linh vật vừa mạnh mẽ, uy nghi, vừa thanh thoát, sinh động. Những đường khảm uốn lượn càng làm nổi bật thần thái long mã, gửi gắm ý nghĩa cát tường, trí tuệ và thịnh vượng.

Chính sự kết hợp tinh tế giữa nghệ thuật khảm sành sứ và hình tượng long mã đã tạo nên những bức bình phong giàu sức sống, bền bỉ với thời gian, trở thành một đỉnh cao của nghệ thuật trang trí cung đình Huế.

Di sản sống giữa đương đại

Mang vẻ đẹp sinh động và giàu ý nghĩa, hình tượng long mã đã được các họa sĩ Việt Nam và Pháp lựa chọn làm biểu tượng trên logo Festival Huế. Nguyên mẫu là bức bình phong trước Trường trung học phổ thông Chuyên Quốc học Huế. Đây là bức bình phong long mã nổi tiếng và lâu đời nhất ở Huế, được xây dựng trong năm 1896, dưới triều vua Thành Thái. Vị trí chọn đặt bức bình phong này rất đẹp, hướng mặt ra sông Hương, Phu Văn Lâu và Đại Nội. Hình tượng long mã hiện lên trong tư thế tung vó cưỡi mây nhưng vẫn ngoái đầu trở lại, toát ra thần thái nhẹ nhàng, linh thiêng mà gần gũi, như lời gửi gắm về sự thịnh vượng dành cho ngôi trường giàu truyền thống.

Hình tượng long mã ngày nay vẫn hiện diện trong đời sống và không gian văn hóa Huế. Ngay trong lòng đô thị, có thể bắt gặp những bức bình phong tiêu biểu tại Viện Cơ Mật (nay là trụ sở Trung tâm Bảo tồn Di tích Cố đô Huế), đền thờ Đức Thánh Trần Hưng Đạo, phủ Tuy Lý Vương, đình làng Kim Long, đình làng An Hòa.

Đi xa hơn một chút, về các vùng ven đô, long mã hiện diện trong không gian làng quê cổ kính ở Triều Sơn, Phước Tích, Lại Thế, Dương Nỗ. Những bức bình phong ấy, dù đứng giữa phố thị hay nép mình bên lũy tre làng, vẫn đang âm thầm lưu giữ một biểu tượng đẹp trong dòng chảy văn hóa

Đã có những ý tưởng được hình thành về một tour du lịch khám phá “theo dấu long mã”, như một hành trình kết nối quá khứ với hiện tại, đưa người tham gia lần theo từng bức bình phong để cảm nhận chiều sâu lịch sử, kiến trúc và mỹ thuật. Không chỉ là cuộc dạo bước qua các điểm di sản, hành trình ấy còn là dịp để lắng nghe Huế kể câu chuyện về một biểu tượng đã đi qua nhiều thế hệ nhưng chưa bao giờ rời khỏi nhịp sống Cố đô.