Độc đáo điệu múa Nộc Niệc

Múa Nộc Niệc là điệu múa đã có từ xa xưa, nhưng mãi đến năm 1989 mới được những người cao tuổi ở vùng đất Hà Vị (nay là xã Quân Hà) sưu tầm. Tuy nhiên, việc sưu tầm cũng chỉ dừng ở mức bảo tồn, truyền dạy trong rất ít người được biết. Mãi đến năm 1995, nhờ tâm huyết của những người cao tuổi ở Hà Vị, điệu múa này mới được phục dựng đầy đủ trở lại để trình diễn trong dịp hội xuân. Đây là thể múa khá đặc biệt, ít thấy ở các địa phương khác.

Trong tiếng dân tộc Tày, Nộc Niệc là loài chim phượng hoàng đất. Loài chim này lông mầu đen, mỏ vàng, có con to bằng con ngan, thậm chí bằng con ngỗng. Người ta đặt tên cho thể múa là Nộc Niệc để thể hiện sự coi trọng, bởi phượng hoàng là một linh vật trong bộ Tứ linh. Song sự khác nhau ở chỗ phượng hoàng đất không phải con vật được xây dựng trên trí tưởng tượng của con người như phượng hoàng trong bộ Tứ linh mà ta vẫn thấy.

Theo truyền thuyết, xưa có nàng Vo, nàng Ve xinh đẹp đã đánh bại thủy thần, cứu nguy cho dân lành. Vua Thủy tề tức giận tạo lụt lớn, thuồng luồng theo sông, theo suối lên bắt người, núi đồi sạt lở tan tành. Nàng Vo, nàng Ve đã ra tay chặn đánh thủy thần, đưa dân chạy lên hướng tây bắc dãy núi Phja Bjoóc (Núi Hoa) bây giờ. Từ đó người ta đã lấy khẩu phéc (bỏng gạo) trộn đường phèn làm thành bánh tượng trưng cho việc gắn lại đất đá, nặn thành các con vật trong điệu múa Nộc Niệc thể hiện sự hòa hợp tự nhiên để mừng xuân.

Múa Nộc Niệc thực chất là múa xông đất, cầu mùa, cầu an lành cho người dân bản khắp mường trên, mường dưới. Ngày xưa, múa Nộc Niệc được tổ chức cả tháng nhưng ngày nay đã rút gọn xuống còn một ngày, nhằm ngày 11 tháng Giêng hằng năm ở xã Quân Hà. Người tham gia múa sẽ trang điểm, mặc đồ tạo hình giống hình chim Nộc Niệc. Màn hóa thân thành muông thú luôn thu hút được đông đảo người dự hội. Múa Nộc Niệc không chỉ đơn thuần để vui văn nghệ mà còn là nghi thức không thể thiếu để khai hội Lồng Tồng (xuống đồng) tại địa phương. Thêm nữa, điệu múa này cũng chính là để cảm ơn thần linh một năm qua đã phù hộ cho cuộc sống người dân yên bình, nhắc nhở con cháu cần biết ơn công lao dưỡng dục của các đấng sinh thành.

Trong những năm qua, thực hiện Nghị quyết Trung ương 5 (khóa VIII) về “Xây dựng và phát triển nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc”, múa Nộc Niệc của người Tày Bắc Kạn đang dần hồi sinh một cách sinh động. Tuy nhiên, múa Nộc Niệc còn rất ít người trẻ tuổi biết đến, do vậy các cấp, ngành, địa phương cần quan tâm bảo tồn, gìn giữ và phát huy bản sắc văn hóa truyền thống của dân tộc, góp phần làm phong phú đời sống văn hóa tinh thần của nhân dân, giới thiệu, quảng bá những bản sắc văn hóa truyền thống của các dân tộc trên địa bàn đến với du khách.