Điều hành giao thông trên “chín tầng mây”

Trong dịp cao điểm trước Tết Nguyên đán (từ ngày 10 đến 16/2), Cảng Hàng không quốc tế Nội Bài (Hà Nội) đón lượng khách tăng cao kỷ lục: hơn 725.000 lượt khách, tăng 16% và 4.467 lượt chuyến bay, tăng 12,5% so với cùng kỳ năm 2025. Ngày cao điểm nhất (14/2), vượt mốc 116.000 lượt khách và 674 lượt chuyến bay.

Việc điều phối hàng trăm chuyến bay dịp cao điểm Tết hết sức căng thẳng và áp lực, đòi hỏi các kiểm soát viên không lưu phải có “cái đầu lạnh”, tập trung cao độ, bình tĩnh và quyết đoán trong mọi tình huống, bởi chỉ một phút xao nhãng thôi cũng có thể phải trả giá rất đắt.

Nghề “lái phi công"

Đài Kiểm soát không lưu Nội Bài là một trong số các công trình đã được Thủ tướng Chính phủ quyết định đưa vào danh mục công trình hàng không quan trọng về an ninh quốc gia. Vì thế, dù đã được lãnh đạo Tổng Công ty Quản lý bay Việt Nam (VATM) phê duyệt, liên hệ từ trước khi lên Ðài, song “quân pháp bất vị thân”, chúng tôi vẫn phải thực hiện đầy đủ mọi thủ tục nghiêm ngặt về an ninh, an toàn ngay tại cổng ra vào, từ xuất trình giấy tờ tùy thân, kiểm tra hành lý qua máy soi chiếu tia X, đi qua máy quét toàn thân và kiểm tra trực quan giống như kiểm soát an ninh khi lên máy bay.

Ông Bế Ngọc Dương, Phó trưởng Trung tâm kiểm soát Tiếp cận tại sân Nội Bài (trực thuộc VATM) đưa chúng tôi đi qua 3-4 lần cửa được thiết kế khá vòng vèo, phức tạp, nhận diện bằng sinh trắc học nhằm ngăn chặn xâm nhập trái phép để leo lên đỉnh Đài chỉ huy. Tháp không lưu Nội Bài có độ cao 88m so với mặt đất và 100m so mặt nước biển, từng giữ ngôi vị cao nhất so với các Đài Kiểm soát không lưu ở cả Việt Nam và khu vực Ðông Nam Á, trước khi Đài Kiểm soát không lưu Long Thành được xây dựng.

Ðài chỉ huy trên đỉnh tháp là căn phòng hình tròn có ánh sáng dịu mát, vách kính bao quanh, nhiệt độ phòng luôn giữ mức ổn định quanh mức 22^oC. Từ Ðài chỉ huy, có thể nhìn thấy toàn bộ khu vực sân bay dưới chân, bao quát cả khu vực nội thành Hà Nội và rặng núi xa mờ phía chân trời. Một dãy bàn ghế xoay hướng ra bên ngoài với các màn hình dày đặc, hiển thị chuyến bay bằng những chấm sáng li ti chuyển động liên tục.

Theo ông Dương, kiểm soát không lưu là nghề mang tính quốc tế cao, đóng vai trò quyết định trong hoạt động quản lý bay. Hiện nay, VATM cung cấp dịch vụ không lưu tại hơn 20 sân bay trên cả nước, quản lý 2 Vùng thông báo bay (FIR) gồm FIR Hà Nội và FIR Thành phố Hồ Chí Minh (quy mô khoảng 1,1 triệu km². Mục đích của dịch vụ không lưu là điều hành, giám sát tàu bay bảo đảm tuyệt đối an toàn, không cho phép xảy ra va chạm với nhau, không va chạm với các trang thiết bị, con người ở dưới mặt đất và các địa hình nhân tạo cũng như tự nhiên.

Các kiểm soát viên không lưu mắt tập trung cao độ theo dõi từng tín hiệu trên màn hình, tai lắng nghe, miệng trao đổi với phi công qua micro bằng tiếng Anh, tay ghi chép những ký hiệu ra những mảnh giấy nhỏ (gọi là băng phi diễn), rồi rành rọt đưa ra huấn lệnh ngắn gọn hướng dẫn, điều hành phi công cất-hạ cánh.

Hệ thống lưu trữ tại Ðài kiểm soát không lưu có hai cấp là băng ghi âm và băng phi diễn. Hiện nay, với công nghệ tiên tiến, hiện đại, gần như không bao giờ xảy ra tình huống mất sóng radar, song kiểm soát viên không lưu vẫn phải ghi chép ra băng phi diễn, để phòng khả năng xấu nhất, nếu mất toàn bộ dữ liệu điện tử, sẽ điều hành bay theo phương thức cổ điển bằng dữ liệu từ băng phi diễn. Trong trường hợp đặc biệt, nhà chức trách sẽ nghe lại băng ghi âm, hoặc phân tích băng phi diễn để đưa ra kết luận chính xác nhất.

“Bán kính điều hành Tiếp cận có nhiệm vụ điều phối hoạt động bay trong vòng bán kính 70km từ tâm sân bay Nội Bài và Cơ sở kiểm soát tại sân chịu trách nhiệm điều hành bay trong vòng bán kính hơn 10km. Kiểm soát viên không lưu phải làm nhiệm vụ 24/24 giờ, mỗi ca làm việc của kíp trực tiếp cận gồm 8 người, đài chỉ huy 12 người. Trong khu vực tiếp cận do trung tâm kiểm soát, bình quân sẽ có 7-8 tàu bay nối đuôi nhau và cứ khoảng 2,5 phút sẽ có 1 chuyến bay hạ cánh. Nếu mật độ dày hơn, các tàu bay khác buộc phải bay vòng chờ để bảo đảm độ giãn cách đã được quy định”, ông Bế Ngọc Dương chia sẻ.

Với gần 700 lượt cất-hạ cánh/ngày dịp cao điểm Tết Nguyên đán, thời gian hướng dẫn bay, ra huấn lệnh của kiểm soát viên không lưu trong có thể lên tới hơn 50 phút/giờ, nói liên tục gần như không nghỉ. Về kỹ năng nói của kiểm soát viên không lưu, khả năng phát âm tiếng Anh phải chuẩn, ít nhất ở mức 4/6 theo tiêu chuẩn của Tổ chức Hàng không dân dụng quốc tế (ICAO), nói phải đúng tốc độ, không được chậm (vì sẽ không đủ thời gian liên lạc với phi công), nhưng lại không được phép nhanh vì phi công dễ bị nghe sai.

Theo quy định, tốc độ nói không được quá 100 từ/phút và phải nói rõ ràng, lưu loát, nhiều trường hợp du học nước ngoài về nước, trình độ tiếng Anh "như gió" nhưng thi kiểm soát viên không lưu vẫn trượt vì không đủ tố chất. Nhà chức trách (Cục Hàng không Việt Nam) định kỳ sẽ tổ chức sát hạch, đánh giá trực tiếp kỹ năng nghe-nói qua hệ thống thông tin liên lạc, đưa ra tình huống trực tiếp về không lưu để xác định.

Ngoài ra, kiểm soát viên không lưu còn phải có sẵn (và được đào tạo thêm) những kỹ năng đặc biệt khác như phản xạ, trí nhớ, khả năng chịu áp lực cao, độ tập trung; có sức khỏe tốt, thị lực, thính lực tốt. Bên cạnh đó, đòi hỏi người chỉ có duy nhất một quốc tịch Việt Nam, hiện đang sinh sống tại Việt Nam và phải đủ 21 tuổi trở mới được cấp năng định điều hành bay.

Niềm vui trong thời khắc giao thừa

Công việc điều hành bay đòi hỏi không được phép xảy ra bất kỳ sai sót nào dù là nhỏ nhất, nên khi vào ca (chỉ kéo dài tối đa 2 giờ), kiểm soát viên không lưu được yêu cầu tập trung tuyệt đối cho công việc, không được làm việc riêng, không sử dụng điện thoại di động, không rời vị trí trực,… trước khi làm việc còn được nghỉ ngơi thư giãn 30-45 phút. Đối với họ, chỉ khi máy bay hạ cánh an toàn, lăn vào vị trí đỗ, đóng chèn bánh mới được coi là thật sự an toàn.

Theo nhận định của các chuyên gia hàng không, ngoại trừ giai đoạn bị ảnh hưởng bởi đại dịch Covid-19, trong gần 30 năm qua, tăng trưởng "nóng", song gần 30 năm qua, ngành hàng không dân dụng nước ta vẫn giữ an toàn tuyệt đối trong mọi hoạt động. Ðây là thành tích lớn nhất, đáng tự hào và khâm phục mà nhiều nước trên thế giới, kể cả những nước phát triển cũng chưa chắc đã đạt được.

Hoạt động bay càng phát triển, áp lực cho nhân viên không lưu theo đó càng tăng cao, song đây cũng là cơ hội để anh em trui rèn bản lĩnh và phát triển. Ðặc thù của nghề tuy áp lực cao, nhưng cũng đang là "nghề hot" không kém mấy so với phi công, nhiều lãnh đạo trước đây cũng như hiện tại của VATM đều trưởng thành từ nghề kiểm soát không lưu tại Nội Bài. Hằng năm, các kỳ tuyển sinh của Học viện Hàng không, sẽ lựa chọn những thí sinh xuất sắc nhất để đào tạo nghề kiểm soát viên không lưu.

Thông thường, một kiểm soát viên không lưu sau khi được tuyển dụng với những yêu cầu, đòi hỏi rất cao về năng lực, vẫn cần có một kiểm soát viên không lưu giàu kinh nghiệm kèm cặp và phải mất tối thiểu 3-5 năm mới có thể làm việc độc lập. Mỗi năm, kiểm soát viên không lưu đều phải trải qua các đợt năng định thi lý thuyết, giả định huấn luyện với nhiều tình huống phức tạp. Nếu 2 lần thi liên tiếp đều trượt, họ sẽ buộc phải bị điều chuyển sang công việc khác.

Qua các đợt trao đổi, giao lưu học hỏi kinh nghiệm giữa các quốc gia tiên tiến, đánh giá trình độ kiểm soát viên không lưu nước ta ngang tầm nước bạn; trang thiết bị điều hành bay, hệ thống thông tin liên lạc... cũng được xếp trong nhóm các quốc gia hiện đại.

Gắn bó với nghề kiểm soát viên không lưu từ năm 2012 đến nay, “chinh chiến” qua nhiều sân bay từ Tân Sơn Nhất, Buôn Ma Thuột và trở về công tác tại Đài Kiểm soát không lưu Nội Bài (Hà Nội), anh Nguyễn Hoàng Sơn (42 tuổi) cho biết, năm 2003, sau khi tốt nghiệp phổ thông, anh dự thi Học viện Hàng không và chọn chuyên ngành kiểm soát không lưu.

“Hồi đó, nghe tên nghề kiểm soát không lưu, tôi còn rất lạ lẫm. Nhưng càng học, càng làm, càng thấy bầu trời kiến thức mở rộng. Để bắt kịp trình độ, năng lực theo yêu cầu ngày càng cao, chúng tôi vẫn ngày đêm học tập, không ngừng rèn luyện, nếu không sẽ bị ‘văng’ ra khỏi hệ thống ngay”, anh Sơn cười vui.

Trong gần 15 năm làm nghề, anh Sơn đã vinh dự điều hành các chuyến bay chở nguyên thủ các quốc gia sang thăm và làm việc tại Việt Nam như Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Cộng hòa nhân dân Trung Hoa Tập Cận Bình; Tổng thống Nga Vladimir Putin,… Các chuyến bay chuyên cơ này luôn được giám sát chặt chẽ, bảo mật tuyệt đối, chỉ cần một chỉ dẫn thiếu chính xác, không những ảnh hưởng đến an toàn bay mà còn ảnh hưởng đến uy tín quốc gia.

Dịp kỷ niệm Đại lễ 80 năm Cách mạng Tháng Tám và Quốc khánh vừa qua, anh Sơn vinh dự được chọn là một trong các kiểm soát viên không lưu điều hành Tổ bay hợp luyện đầu tiên từ sân bay Kép về Nội Bài và đi tới Quảng trường Ba Đình.

Được tập luyện trước đó từ 2-3 tháng, chuẩn bị các phương án điều hành bay, anh cùng một số anh em trong Đài không lưu Nội Bài phối hợp hiệp đồng, giảm thiểu tàu bay lăn ra đường băng chờ, thời gian cất hạ cánh tại sân bay Nội Bài để ưu tiên các chuyến bay trình diễn.

"Sáng sớm 2/9/2025, khi máy bay trực thăng treo cờ Tổ quốc, cờ Đảng đầu tiên qua Quảng trường Ba Đình, chúng tôi tiếp tục điều hành lắp ráp đội hình bay gồm: biên đội trực thăng, máy bay Yak-230, máy bay huấn luyện L-39 và tiêm kích Su30-MK2 trình diễn trước lãnh đạo Đảng, Nhà nước, đại biểu quốc tế cùng đông đảo nhân dân. Hoàn thành xuất sắc nhiệm vụ, anh em kiểm soát viên không lưu thở phào nhẹ nhõm và xúc động muốn trào nước mắt”, anh Sơn bồi hồi kể lại.

Từ khi bước chân vào làm việc trong ngành hàng không, các kiểm soát viên không lưu đều luôn xác định không bao giờ có ngày lễ, Tết. Họ thường không thể nhớ hết những lần trực dịp Tết Nguyên đán, bởi với họ, trực Tết với ngày thường không khác gì nhau, vì công việc như nhau, có chăng là vất vả hơn. Trong dịp Tết Nguyên đán, nhiều gia đình quây quần đoàn tụ, nhưng kiểm soát viên không lưu vẫn phải trực liên tục, bởi nhiệm vụ của họ chính là “cầu nối” giúp máy bay chuyên chở người dân về sum họp bên người thân. Trong ngày Tết, anh em trực ca chỉ ngồi tại bàn làm việc và bắt tay nhau chúc mừng năm mới, cũng không được phép nâng ly rượu vì đặc thù công việc cấm sử dụng chất kích thích.

Trong thời khắc giao thừa, hay ca trực Tết, sau khi trao đổi, ra huấn lệnh cất, hạ cánh hoặc khi máy bay bay vào vùng tiếp cận, các phi công nước ngoài cũng hiểu biết phong tục Việt Nam và gửi lời chúc qua tổ hợp micro: “Happy New Year!” (Chúc mừng năm mới!).

Với kiểm soát viên không lưu, niềm vui chỉ trọn vẹn, đủ đầy khi các chuyến bay cất-hạ cánh tuyệt đối an toàn, đưa các “thượng đế” trở về bên người thân yêu sum họp đoàn viên khi Tết đến, Xuân về.