Ngôi nhà cụ Tú Ba, ông ngoại Tổng Bí thư Nguyễn Văn Cừ từng là cơ sở cách mạng của Ðảng ta trước và trong thời kỳ kháng chiến chống thực dân Pháp xâm lược. Di tích là ngôi nhà ngói ba gian đã xuống cấp, tường vôi nham nhở. Nơi đây còn lưu giữ một số hiện vật liên quan đến gia đình, đồng chí Nguyễn Văn Cừ và các chiến sĩ lão thành cách mạng. Khi xưa, tại ngôi nhà này, gia đình cụ Tú Ba - một nhà nho nghèo yêu nước dùng làm nơi ăn ở và dạy học. Tại đây, cụ Tú Ba dạy dỗ nhiều học trò trong vùng trưởng thành, trong đó có người cháu ngoại là Nguyễn Văn Cừ. Từ năm 1939, ngôi nhà của cụ Tú Ba còn là địa điểm hoạt động của nhiều cán bộ cách mạng như Ngô Văn Hiệp, Lê Hoàng, Phạm Văn Ðông (tức Kỳ Vân)... Các đồng chí đã dùng ngôi nhà này vừa làm nơi dạy học vừa để che mắt địch, tuyên truyền thành lập chi bộ Ðảng Cộng sản Cẩm Giang - Phù Lưu - Ðình Bảng, do đồng chí Phạm Văn Ðông làm bí thư chi bộ.
Sau khi giành chính quyền thắng lợi ở Từ Sơn, ngôi nhà cụ Tú Ba được dùng làm kho vũ khí của quân cách mạng. Ðến nay, mặc dù đã trải qua sự tàn phá của chiến tranh và năm tháng, ngôi nhà cụ Tú Ba đã bị hư hỏng nhiều, song di tích vẫn giữ được nguyên trạng, cùng một số hiện vật có giá trị liên quan đến cụ Tú Ba và đồng chí Nguyễn Văn Cừ. Mới đây, Viện Bảo tàng cách mạng Việt Nam đã bổ sung cho di tích một số bản sao hiện vật của đồng chí Nguyễn Văn Cừ như ảnh chân dung đồng chí Nguyễn Văn Cừ thời niên thiếu; thời kỳ bị giam cầm tại nhà tù đế quốc; "Văn bằng Việt Nam sơ đẳng tiểu học" của đồng chí Nguyễn Văn Cừ do Ðốc học và Công sứ tỉnh Bắc Ninh cấp ngày 1-9-1925; "Văn bằng tiểu học Pháp - Việt" của đồng chí Nguyễn Văn Cừ, do Chánh thanh tra Tiểu học và Văn phòng phủ Thống sứ Bắc Kỳ cấp ngày 17-4- 1928 và một số hiện vật có giá trị khác.
Ðồng chí Nguyễn Văn Cừ là con thứ hai trong gia đình có bốn chị em, vì hoàn cảnh nghèo túng, cha mẹ phải đưa Nguyễn Văn Cừ sang nhờ ông ngoại nuôi dạy từ khi mới tròn sáu tuổi. Cụ Nguyễn Thực, còn gọi là cụ Tú Ba, sau khi đỗ bằng tú tài đã từ chối không ra làm quan, ở nhà dạy học. Nguyễn Văn Cừ được ông ngoại thương yêu chăm chút, dạy chữ nho. Nguyễn Văn Cừ thông minh, ham học. Trong những năm dạy học cho cháu, cũng chính là thời gian cụ Tú Ba giáo dục và khơi dậy truyền thống yêu nước của quê hương, gia đình vào tâm trí tuổi ấu thơ của đứa cháu ngoại mà cụ hằng mến yêu, tin tưởng.
Thấy cháu ngoại thông minh nhanh nhẹn, cụ Tú Ba quyết định cho đi học chữ quốc ngữ ở phủ Từ Sơn. Ðây cũng chính là quyết định tạo bước ngoặt cho cuộc đời Nguyễn Văn Cừ. Tuy là học trò nhỏ tuổi nhất lớp nhưng bao giờ điểm học tập và hạnh kiểm của Cừ cũng đứng đầu. Không chỉ vì học giỏi, mà thái độ đúng mực, nghiêm túc trong học tập, lối sống thẳng thắn, trung thực, giản dị và luôn gần gũi mọi người của Nguyễn Văn Cừ đã làm cho các bạn và thầy giáo mến yêu, nể phục.
Học xong phần học ở Trường tiểu học phủ Từ Sơn, cụ Tú Ba quyết định cho Nguyễn Văn Cừ lên tỉnh Bắc Ninh theo học tại Trường tiểu học Pháp - Việt. Thời gian này, kinh tế gia đình cụ Tú Ba gặp nhiều khó khăn, thương ông ngoại vất vả, Nguyễn Văn Cừ vừa học vừa đi dạy thêm để kiếm sống. Năm 1928, Nguyễn Văn Cừ thi đỗ loại giỏi, được cấp học bổng toàn phần khi vào học tại trường Bưởi - Hà Nội (THPT Chu Văn An ngày nay), là trường trung học lớn nhất nước ta lúc bấy giờ. Ðược học tập dưới mái trường đầu tiên có phong trào yêu nước của học sinh, Nguyễn Văn Cừ vừa học tập vừa bí mật tìm hiểu về lãnh tụ Nguyễn Ái Quốc, về đường lối cứu nước, cứu dân và đã trở thành lãnh tụ cách mạng lỗi lạc, Tổng Bí thư Ðảng ta khi mới tròn 26 tuổi.
Ngôi nhà cụ Tú Ba đã được UBND tỉnh Hà Bắc cấp bằng công nhận Di tích Lịch sử - Văn hóa năm 1996, nay vẫn còn nguyên vẻ đơn sơ mộc mạc, và vẫn là ngôi nhà ấm cúng của các thế hệ người thân của Tổng Bí thư Nguyễn Văn Cừ. Nhưng nơi đây đã trở thành nhân chứng lịch sử quan trọng có liên quan mật thiết tới quãng đời niên thiếu của Tổng Bí thư Nguyễn Văn Cừ, là cơ sở hoạt động cách mạng của nhiều lãnh tụ tiền bối trong những tháng năm gian khổ tìm đường cứu dân, cứu nước. Di tích Lịch sử - Văn hóa Nhà cụ Tú Ba cần được tôn tạo để xứng đáng với vị trí của nó trong toàn bộ di tích, tài liệu lịch sử về Tổng Bí thư Nguyễn Văn Cừ.
