Ðể Mười tám thôn vườn trầu lưu danh muôn thuở

Cụ Hành bảo, từ khi còn nhỏ, ông đã được cha mẹ tập tành leo giàn hái trầu, trèo cây hái cau và cái nghiệp trầu cau đã gắn bó với ông từ đó. "Tôi không biết sau này thế hệ cháu chắt có giữ nổi vườn trầu, cây cau không, chứ bây giờ nó cũng đã dần mai một rồi"- cụ tiếc nuối.

Cụ kể rằng, những năm 30 của thế kỷ 20, nghề trồng trầu, cau rất thịnh ở vùng Bà Ðiểm. Nhà nhà trồng trầu, người người trồng trầu. Con đường nhỏ mà nay là đường Phan Văn Hớn hai bên rợp bóng cau và tấp nập người mua, kẻ bán. Nhà nào trồng trầu thì cũng phải có vườn cau. Mỗi nhà có ít nhất cũng vài thiên trầu (một thiên là 1.000 gốc) và vài trăm gốc cau. Cái tên Mười tám thôn vườn trầu cũng xuất phát từ cái thời hưng thịnh ấy. "Trồng trầu tưởng dễ mà không phải dễ. Coi vậy chứ dây trầu cũng "khó chịu" lắm. Nắng quá cũng không được, mưa quá cũng không xong" - Cụ Hành cho biết. Chính cái sự "đỏng đảnh" này mà bây giờ, khi giá thu mua thấp, nhiều gia đình đã bỏ nghề để trồng loại cây khác có giá trị kinh tế cao hơn.

Hôm nay, dọc theo tuyến đường Phan Văn Hớn, tuyến đường xuyên tâm của Mười tám thôn vườn trầu xưa, nhộn nhịp nhà cửa, người qua kẻ lại đông như mắc cửi. Người mua, kẻ bán cũng tấp nập nhưng ít ai thấy bóng dáng của những gánh trầu cau. "Sao lại phải bỏ trồng thế cụ?"- tôi hỏi. "Ðầu tư trồng trầu bây giờ cao lắm, nhất là gỗ để làm giàn cho trầu leo. Gỗ bây giờ không có như ngày xưa nên phải dùng tre để thay, mà tre lại mau mục nên một hai mùa phải thay. Một lần thay thì tốn cả vài triệu cho một thiên trầu, trong khi giá trầu hiện nay chỉ khoảng 30.000 đồng/kg thì không thể nào lấy lại vốn. Cây cau cũng vậy, bây giờ người ta phá cả vườn, chỉ để vài chục cây trồng chung quanh đất coi như làm hàng rào thôi. Giá một chục cau (10 trái) bây giờ rẻ lắm, chỉ khoảng 6.000 - 7.000 đồng thôi" - giọng cụ Hành trầm xuống. Gắn bó cả đời với nghề trồng trầu, cụ Hành bảo quý nghề như con cháu vậy.

Vài năm trở lại đây, do tốc độ đô thị hóa nhanh, đất đai cũng có phần ô nhiễm, nhiều nhà đã dần phá bỏ vườn trầu, cau của mình. Ði dọc các tuyến đường chính ở các xã Bà Ðiểm, Xuân Thới Thượng, Tân Xuân... bây giờ không còn nhìn thấy bóng dáng của những vườn cau. Chợ Bà Ðiểm, nơi từng được xem là đầu mối cung cấp trầu lớn của vùng, số người bán trầu hiện nay thưa thớt hẳn, chỉ còn lại dăm ba người. Những tiểu thương ở đây cho biết, số người mua trầu ngày càng ít và một ngày chỉ bán được vài trăm nghìn đồng, chưa tính tiền vốn. Trong khi đó, lão nông Hai Ảnh, ngụ ấp Tiền Lân, xã Bà Ðiểm chỉ những cây cau xen lẫn trong vườn chuối um tùm cạnh nhà, tiếc nuối cho biết, trước đây vườn này có đến 1.000 cây và vài thiên trầu. Thế nhưng, đời sống kinh tế khó khăn, nguồn hoa lợi từ vườn trầu, cây cau không nuôi sống nổi gia đình nên ông phải đốn bỏ dần và bỏ luôn vườn trầu để thay vào đó là tám căn phòng trọ. "Cũng tiếc lắm, nhưng hiện nay trồng trầu không có lãi bởi chi phí đầu tư cao, trong khi đầu ra lại không có. Chưa kể, trầu chỉ ưa đất sạch nhưng nhiều nhà máy, xí nghiệp mọc lên, đất bị ô nhiễm, có trồng cũng không tươi tốt như xưa" - ông Hai Ảnh rầu rĩ.

Theo số liệu của UBND xã Bà Ðiểm, hiện địa phương này có hơn 10.000 hộ, trong có đến gần 900 hộ kinh doanh phòng trọ với gần 7.000 phòng. Những nhà trọ này đang có xu hướng ngày càng xuất hiện nhiều ở xã Bà Ðiểm và đang dần trở thành nguồn thu nhập chính thay thế nguồn thu nhập từ những vườn trầu. Hiện số hộ trồng trầu hiện nay của cả xã chỉ còn trên dưới 80 hộ dân với khoảng 10 ha so với 1.000 hộ vào năm 2000. Ngay cả ấp Tây Lân, một ấp được xem là nơi còn trồng trầu nhiều nhất ở xã Bà Ðiểm với diện tích gần bốn ha nhưng hiện nay đã không còn đến một ha. Hầu hết những hộ còn gắn bó với nghề chỉ xem việc trồng trầu cau như là gìn giữ nghề truyền thống lâu đời của ông bà, chứ không còn xem đó là nguồn lợi kinh tế chính nữa.

Ðứng trước thực trạng địa danh Mười tám thôn vườn trầu chỉ còn lại cái tên và nguy cơ chỉ còn nằm trong ký ức, tháng 7 vừa qua, Thành ủy TP Hồ Chí Minh đã có văn bản chỉ đạo Tổng công ty du lịch Sài Gòn (Saigontourist) đẩy nhanh tiến độ thực hiện dự án tái lập, bảo tồn và khôi phục Mười tám thôn vườn trầu xưa thành khu du lịch sinh thái, khu bảo tồn lịch sử; vừa làm nơi tham quan cho khách du lịch trong và ngoài nước, đồng thời lưu giữ cho được nét văn hóa truyền thống của con người và vùng đất gắn liền với quá trình hình thành và phát triển hơn 300 năm của Sài Gòn - TP Hồ Chí Minh. Theo đó, dự án có tổng vốn đầu tư khoảng 100 tỷ đồng, với diện tích khoảng 20 ha nằm ở một phần của xã Bà Ðiểm và một phần của xã Xuân Thới Thượng. Nhiều người dân còn giữ được vườn trầu rất vui khi biết được thông tin này. "Dù tương lai chẳng ai ăn trầu nữa, nhưng tôi vẫn mong cái nghề này đừng mai một để thế hệ trẻ biết và ghi nhận nét truyền thống của ông bà xưa" - cụ Hành trầm ngâm.