Đặc sản chùa Hương

Khác với Hương Sơn đông vui, nhộn nhịp vào mùa lễ hội, khi chúng tôi đến đất Phật giữa cái nắng cháy da của mùa hè, cũng như bao làng xã khác, cả vùng quê nơi đây được bao phủ một mầu vàng của thóc, của rơm, với mùi thơm thoang thoảng của cây lúa ngày mùa. Bến đò suối Yến vắng lặng phơi mình dưới cái nắng chói chang, oi ả. Hầu hết các hàng quán ven đường gần bến Đục đều cửa đóng then cài, lác đác chỉ còn một vài quán chuyên bán hàng quanh năm phục vụ người dân trong làng nhưng cũng vắng khách mua.

Chúng tôi thật sự sững sờ trước vẻ đẹp hiền hoà của dòng suối Yến. Một vẻ đẹp mà du khách không dễ gì thấy được vào những ngày lễ hội, khi hàng trăm thuyền đò chở khách ngày đêm chen chúc nhau phủ kín khắp mặt sông. Dòng sông phẳng lặng, lấp lánh ánh sao. Suối Yến như được nghỉ ngơi, tĩnh dưỡng để lấy lại sức lực sau những ngày "đón đưa" vất vả. Tất cả nơi đây tạo nên bầu không khí yên tĩnh, thanh bình của một vùng quê "ngoài mùa lễ hội".

Gặp "tỷ phú rau sắng"

Cây rau sắng (hay còn gọi là cây mì chính, cây rau ngót rừng), thuộc loại thân mộc, mọc tự nhiên trên những vách đá, ưa ánh sáng. Bộ rễ cây cần mẫn, bám chắc vào đá, chắt gạn từng giọt nhựa sống cho từng cành lá tươi xanh vươn ra đón khí trời, gió núi. Cây rau sắng trồng lâu năm nhất có đường kính khoảng 20 - 30cm, cao 5 - 6m.

Hương Sơn là xã hiện có số lượng cây rau sắng nhiều nhất cả nước. Không một ai trong làng còn nhớ rõ cây rau sắng có từ khi nào, họ chỉ biết rằng rau sắng được phát hiện trên núi đá từ lâu lắm rồi. Phần lớn nhũng cây rau sắng to, cao hiện nay là của đời ông, đời cha trồng từ ngày xưa và để lại cho con cháu. Cũng nhờ thiên thời địa lợi, rau sắng chùa Hương có mùi vị thơm ngon hơn hẳn mà không phải nơi đâu cũng có được.

Để được tận mắt nhìn thấy cây rau sắng, tận tay hái từng ngọn rau, chúng tôi phải mất một tiếng đồng hồ lội qua cánh đồng ngập nước giữa trưa hè nắng gắt để tìm đến nhà ông Trịnh Văn Tiết, được mệnh danh là 1 trong 3 "tỷ phủ" rau sắng của làng. Nhà ông nằm dưới chân núi, hàng ngày vợ chồng ông cùng 3 người con chăm nom 1 ha ao vườn và 2 ha diện tích núi. "Tôi được sinh ra trên núi và sống dưới căn nhà này của bố tôi để lại đến giờ đã được ngót nghét 70 năm. Hai ngọn núi cạnh nhà có được như ngày nay là do đời bố tôi, đến đời tôi khai hoang", ông Tiết kể.

Hiện ông Tiết có khoảng 6.000 gốc cây rau sắng được nằm rải rác trên hai ngọn núi rộng 2 ha cạnh nhà. Số gốc cây đã được thu hoạch là 1.000. Cây lâu năm nhất được trồng cách đây 20 năm, do bố ông Tiết để lại. Khi đó, bố ông đi vào rừng sâu đốn củi, tình cờ ông gặp 1 cây rau sắng. Biết được đây là loại cây có lá nấu canh ăn rất ngon, ông mang về trồng trên ngọn núi cạnh nhà. Thật may mắn, cây ông mang về chính là cây rau sắng cái. Khi cây ra hoa kết trái, ông bắt đầu nảy ý định giữ quả chín sau đó dùng hạt ươm cây. Cứ như vậy, mỗi năm ông ươm được hàng trăm cây con. Khi cây lớn bằng gang tay, ông bắt đầu đánh và trồng cây ra từng hốc đất nhỏ trên núi. Được bố truyền đạt lại cách ươm, trồng cây rau sắng, sau khi bố qua đời, ông Tiết tiếp tục nối nghiệp cha chăm sóc, mở rộng diện tích trồng rau sắng trên núi.

Cảm nhận tinh hoa miền Phật tích

Không giống như các loại rau khác chỉ cần trồng ngày một ngày hai là đã được hái lá. Riêng đối với cây rau sắng, từ khi trồng đến khi được hái lá lần đầu tiên phải sau ít nhất là 3-5 năm, và sau 10 năm mới được thu hoạch với số lượng lớn. Vì là loại rau quý hiếm, lại nổi tiếng thơm ngon, giàu chất dinh dưỡng, không những bổ dưỡng cho sức khỏe mà còn có tác dụng chữa bệnh, rau sắng được người dân trong làng bán với giá từ 50.000-300.000 đồng/kg.Vào đúng mùa, có những cây rau sắng to, được trồng từ nhiều năm cho thu nhập từ 2 đến 3 triệu đồng. Khách mua chủ yếu là người ở các tỉnh lân cận, nhiều nhất là ở Hà Nội. Ngoài những người buôn bán, số người mua về làm quà cho người thân cũng rất nhiều. Sở dĩ khách hàng phải lặn lội tìm đến tận nhà ông để mua rau sắng là do vào những ngày lễ hội cũng có nhiều người bày bán và chào hàng là "rau sắng" với số lượng rất nhiều và bán với giá rất rẻ. Do không biết, du khách mua về khi nấu lên ăn không được ngọt và ngon thậm chí nếu ăn nhiều dễ bị say. Khi hỏi những người dân trong làng, người mua mới biết mình bị lừa. Thì ra vì lợi nhuận mà những người bán hàng này đã lừa du khách, làm mất đi giá trị đích thực của rau sắng chùa Hương, họ bán những rổ rau "ổ gà" mọc rất nhiều trong rừng chứ không phải là lá rau sắng quý hiếm như du khách vẫn nghĩ.

Lá non rau sắng có mầu xanh thẫm, óng ả, ra hết lớp này đến lớp khác, ra nhiều nhất vào tháng 2 và tháng 3 âm lịch hàng năm. Lá rau sắng dùng để nấu canh với thịt hoặc cá. Mùi vị của loại rau này rất đậm đà, chỉ cần một vài cọng cũng đã đủ để có thể nấu bát canh thơm ngon cho 4 người ăn.

Theo kinh nghiệm của người dân trong làng, phải ăn canh rau sắng nấu suông, nêm một chút muối và chậm rãi nhai kỹ từng chiếc lá nhỏ để thưởng thức thật sâu, thật kỹ vị ngọt, vị bùi khó tả của nó ta mới cảm nhận được hương vị đặc biệt của cây rau sắng mà trong lòng thoáng ngạc nhiên với thiên nhiên kỳ thú đã ban tặng một sản vật độc đáo giữa vùng núi đá cheo leo và cằn cỗi.  Những cây rau sắng đực, không kết quả mà chỉ ra những chùm rồng rồng. Rồng rồng có thể nấu canh và ngon hơn nữa là xào với thịt bò. Các cụ trong làng thường ngồi trò chuyện với nhau, chị em phụ nữ mà chế biến món thịt bò xào rồng rồng sắng cho chồng nhấm rượu thì đúng là không hổ danh "gái biết chiều chồng".

Quả sắng hình bầu dục, to như quả nhót, khi chín có mầu vàng sẫm, ăn có vị ngọt đượm như mật ong. Hạt của quả sắng sau khi bóc vỏ đem ninh với xương rất thơm ngon, có vị ngọt, bùi.  Điều đặc biệt nữa là do rau có sẵn vị ngọt không cần tra mì chính trước khi ăn. Và nhớ là nấu cả cậng.

Một vài năm trước, hầu hết du khách khi đến chùa Hương đều mua quả mơ về ngâm đường hay mua về làm quà. Nhưng thời gian gần đây, diện tích trồng mơ trong huyện đã giảm đáng kể. Lượng mơ thu hoạch phục vụ du khách không còn nhiều. Từ cuối năm 2003, do thấy được những lợi ích về sức khỏe, về kinh tế mà cây rau sắng mang lại, chính quyền UBND xã Hương Sơn đã có chủ trương khuyến khích bà con tiếp tục phát huy trồng cây mơ và mở rộng diện tích trồng cây rau sắng. Chủ trương này đã được đưa vào nghị quyết Đảng bộ của xã. Hy vọng trong thời gian tới đây, món quà từ miền Phật tích mà du khách mua về cho người thân ở nhà không chỉ có quả mơ, củ mài mà còn có cả lá rau sắng siêu sạch.