Công bằng từ lớp học đầu đời

Năm học 2026-2027, giáo dục mầm non đứng trước những chuyển động lớn, cùng hướng tới một yêu cầu căn bản là dù ở đâu trẻ cũng đều được đón nhận, chăm sóc và có cơ hội phát triển tốt hơn ngay từ lớp học đầu đời.

Một khởi đầu sớm hơn, tốt hơn

Tấm biển trước cổng trường mang tên mới, nhưng bên trong, nhiều trẻ vẫn bước vào lớp học quen, gặp lại cô giáo và bạn bè. Sau khi Tân Hội A và Tân Hội B hợp nhất thành Trường mầm non Tân Hội (xã Ô Diên, Hà Nội), sự tiếp nối ấy giúp những thay đổi về tổ chức diễn ra nhẹ nhàng hơn với các em.

Với trẻ ba tuổi, cô giáo Nguyễn Thị Thủy cho rằng, ngày đầu đến trường là một thay đổi lớn khi trẻ rời vòng tay người thân, làm quen với không gian, người chăm sóc và nhịp sinh hoạt mới. Trẻ ngừng khóc, ngồi yên chưa có nghĩa đã thích nghi. Giáo viên cần nhận ra nỗi sợ, thói quen ăn ngủ, cách giao tiếp và nhịp làm quen của từng em. Từ những điều nhỏ ấy, lớp học mới dần trở thành nơi trẻ cảm thấy an toàn.

Từ Tân Hội, câu chuyện mở ra một chuyển động lớn của giáo dục mầm non trong năm học này là việc triển khai phổ cập cho trẻ từ 3-5 tuổi. Khi các em được đến lớp sớm hơn, trách nhiệm của hệ thống giáo dục cũng bắt đầu sớm hơn, từ việc chuẩn bị trường lớp, đội ngũ giáo viên đến chăm sóc sức khỏe, dinh dưỡng và phát hiện những nhu cầu cần được hỗ trợ của từng em.

Năm học trước, tỷ lệ huy động trẻ mẫu giáo 3-5 tuổi trên cả nước đạt 95,4%; riêng nhóm 3-4 tuổi đạt 90,77%, tương ứng hơn 2,3 triệu trẻ. Cả 34 tỉnh, thành phố đã đăng ký hoàn thành phổ cập vào năm 2030; 12 địa phương dự kiến về đích trước năm 2028. Cùng việc đưa thêm trẻ đến lớp, bài toán về đội ngũ giáo viên, trường lớp và các điều kiện chăm sóc, giáo dục cũng phải được chuẩn bị tương ứng.

Nghị quyết số 218/2025/QH15 của Quốc hội và Nghị định số 277/2025/NĐ-CP của Chính phủ đã xác lập nền tảng, lộ trình phổ cập giáo dục mầm non cho trẻ 3-5 tuổi trên phạm vi cả nước. Bộ trưởng Giáo dục và Đào tạo Hoàng Minh Sơn nhấn mạnh, mở rộng phổ cập phải đi cùng nâng cao chất lượng và bảo đảm cơ hội đến trường cho mọi trẻ em. Một năm được học sớm hơn cũng là thêm thời gian để trẻ được chăm sóc sức khỏe, dinh dưỡng, phát triển ngôn ngữ, học cách giao tiếp và chuẩn bị tâm thế trước khi vào lớp 1.

Nhưng có một chỗ học mới chỉ là bước đầu. Điều quan trọng là trẻ có thể học và lớn lên ở chỗ ấy ra sao. Năm học vừa qua, tỉnh Ninh Bình có 399 trong tổng số 442 trẻ khuyết tật được ghi nhận học hòa nhập. Với 43 em còn lại, tình hình học tập cụ thể vẫn cần được tiếp tục xác định. Bởi ngay cả khi đã có một chỗ trong lớp, mỗi em vẫn có thể cần thêm những điều kiện khác nhau về sức khỏe, khả năng giao tiếp hay hoàn cảnh gia đình để việc đến trường thật sự trở thành cơ hội học tập.

Tại Trường mầm non Tân Lập (Đắk Lắk), cô Hiệu trưởng Trần Thị Duyên cho biết, khoảng 40% số trẻ của trường là người dân tộc thiểu số. Nhiều em còn hạn chế về tiếng Việt và kỹ năng giao tiếp. Có em phát âm chưa rõ, có em ít nói, ngại trò chuyện với cô hoặc còn lúng túng khi muốn chơi cùng các bạn. Nếu được nhận ra và hỗ trợ sớm, khoảng cách ấy có thể được tháo gỡ trước khi trẻ bước vào lớp 1.

Tại thành phố Cần Thơ, trong 10.857 trẻ dân tộc thiểu số vào lớp 1 năm học 2025-2026, có 8.067 em hạn chế khả năng giao tiếp tiếng Việt, chiếm 74,3%. Năm học này, thành phố dự kiến dành hơn 4,2 tỷ đồng hỗ trợ khoảng 8.059 trẻ, với 319 giáo viên tham gia. Mỗi lớp được bố trí một giáo viên, ưu tiên những người biết tiếng dân tộc và am hiểu văn hóa địa phương giúp các em thuận lợi hơn về ngôn ngữ để hiểu lời cô, bày tỏ nhu cầu và tham gia các hoạt động giáo dục khi bước vào cấp học cao hơn.

Đưa trách nhiệm đến gần mỗi trẻ em

Trước ngày khai giảng, Ban Giám hiệu Trường mầm non Hoa Nắng (thành phố Huế) đi từng điểm trường, kiểm tra từ phòng học, nhà vệ sinh đến bếp ăn, điện, nước. Những việc liên quan trực tiếp an toàn, bữa ăn và giấc ngủ của trẻ được làm trước; thiết bị, học liệu còn thiếu sẽ bổ sung dần. Sau hợp nhất, điều kiện giữa ba điểm trường vẫn chưa thể đồng đều. Việc rà soát chung giúp nhà trường biết nơi nào cần ưu tiên, thay vì để từng điểm trường tự xoay xở.

Nhưng biết nơi nào cần gì mới là một phần của bài toán, điều quan trọng nữa là nguồn lực có đủ để đáp ứng hay không. Tại Trường mầm non Tân Lập (Đắk Lắk), 36 lớp với khoảng 900 trẻ hiện có 40 giáo viên, bình quân hơn một giáo viên cho một lớp, trong khi định mức là 2,2 giáo viên/lớp mẫu giáo và 2,5 giáo viên/lớp nhà trẻ. Trường lại có nhiều điểm lẻ, một số nơi còn thiếu đồ dùng, thiết bị phục vụ hoạt động của các em. Cô Duyên cho biết, áp lực là làm sao vừa bảo đảm các hoạt động chung, vừa có thể quan tâm đến từng em.

Ở quy mô cả nước, giáo dục mầm non hiện còn thiếu 15.205 giáo viên; bình quân mới đạt 1,88 giáo viên/lớp, thấp hơn định mức 2,2. Thiết bị tối thiểu cũng mới đáp ứng 50,63% nhu cầu. Đằng sau những con số ấy là những câu hỏi rất gần với mỗi lớp học: Có đủ cô để chăm từng trẻ không; đủ đồ dùng để các em học và chơi không; điểm trường có đủ điều kiện để trẻ ăn, ngủ, vui chơi an toàn không?

Năm học này, 510 cơ sở được thí điểm chương trình giáo dục mầm non mới. Thực tế mỗi nơi khác nhau, vì thế cùng với chương trình mới, những điều kiện tối thiểu để trẻ được học, chơi, ăn, ngủ trong môi trường an toàn cũng cần được bảo đảm. Yêu cầu ấy càng rõ hơn khi quản lý giáo dục được phân cấp về gần cơ sở.

Theo Bộ Giáo dục và Đào tạo, khoảng 40% số công chức phụ trách giáo dục ở xã, phường chưa có chuyên môn; nhiều người còn phải kiêm nhiệm nhiều việc. Trong khi đó, cấp xã phải nắm số trẻ trong độ tuổi, rà soát nhóm lớp, theo dõi bếp ăn và phân bổ nguồn lực.

Phó Giám đốc Sở Giáo dục và Đào tạo tỉnh Phú Thọ Hoàng Mạnh Cường đề nghị kết nối dữ liệu giáo dục với dữ liệu dân cư để cơ sở có thể biết trẻ nào chưa đến lớp, nơi nào thiếu giáo viên, bếp ăn, nước sạch, thiết bị; trẻ nào cần hỗ trợ thêm về tiếng Việt hoặc hòa nhập. Khi thông tin đến đúng nơi, nguồn lực cũng có cơ hội đến đúng chỗ hơn.

Cuối cùng, hiệu quả của những thay đổi ấy được đo bằng những điều rất gần gũi. Một em nhỏ được đến lớp, một lớp học có thêm giáo viên, một điểm trường có đủ đồ dùng, một trẻ được hỗ trợ để hiểu và nói tiếng Việt. Với trẻ, những điều ấy có thể chưa thành điểm số ngay hôm nay, nhưng tạo nên nền tảng cho những năm học sau này. Một tương lai tốt hơn của giáo dục vì thế bắt đầu rất sớm, từ cách mỗi trẻ em được nhìn thấy, chăm sóc và nâng đỡ trong những lớp học đầu tiên.