Thu hẹp khoảng cách về chất lượng với giáo dục vùng biên

Chung quanh những định hướng, vận hành mô hình trường phổ thông nội trú liên cấp tiểu học và trung học cơ sở (thuộc giai đoạn một), đồng chí Hoàng Minh Sơn, Bộ trưởng Giáo dục và Đào tạo đã chia sẻ với Báo Nhân Dân về vấn đề này.

Phóng viên: Thưa Bộ trưởng, khi nói xây dựng trường phổ thông nội trú liên cấp tại tất cả các xã biên giới, có thể hiểu đây không chỉ là một dự án đầu tư cơ sở vật chất, mà còn là một chính sách nhằm bảo đảm quyền được tiếp cận giáo dục có chất lượng một cách bình đẳng cho học sinh vùng biên. Bộ Giáo dục và Đào tạo nhìn nhận thế nào về ý nghĩa của chương trình này trong việc thu hẹp khoảng cách cơ hội giáo dục giữa học sinh miền núi, vùng dân tộc thiểu số với học sinh ở đồng bằng, đô thị?

Bộ trưởng Hoàng Minh Sơn: Đây là một chủ trương lớn, thể hiện sự quan tâm đặc biệt của Đảng, Nhà nước đối với giáo dục ở địa bàn biên giới; đồng thời, cụ thể hóa quan điểm bảo đảm công bằng trong tiếp cận giáo dục, nhất là đối với trẻ em vùng dân tộc thiểu số, miền núi và vùng có điều kiện kinh tế-xã hội khó khăn.

Bộ Chính trị đã thống nhất chủ trương đầu tư xây dựng trường phổ thông nội trú liên cấp tiểu học và trung học cơ sở tại các xã biên giới đất liền. Đây là nhiệm vụ quan trọng nhằm nâng cao dân trí, chất lượng nguồn nhân lực, tạo nguồn cán bộ là người dân tộc, người địa phương, nâng cao đời sống vật chất, tinh thần của đồng bào vùng biên giới, góp phần phát triển kinh tế-xã hội, củng cố quốc phòng, an ninh và bảo vệ chủ quyền quốc gia.

Đối với học sinh ở các xã biên giới, khó khăn về địa hình, giao thông, khoảng cách từ nhà đến trường và điều kiện kinh tế-xã hội vẫn là những rào cản đối với việc học tập. Vì vậy, việc đầu tư xây dựng các trường phổ thông nội trú liên cấp nhằm tạo điều kiện cho các em được học tập, rèn luyện, sinh hoạt và chăm sóc trong môi trường tốt hơn, an toàn hơn, từng bước thu hẹp khoảng cách về điều kiện và cơ hội giáo dục.

Đây cũng là tinh thần nhất quán trong chỉ đạo của đồng chí Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm về bảo đảm công bằng giáo dục: Nơi nào khó khăn hơn thì cần được quan tâm, hỗ trợ nhiều hơn; đối với vùng dân tộc thiểu số, miền núi, biên giới, nhà trường không chỉ là nơi dạy chữ mà còn phải trở thành một thiết chế góp phần phát triển cộng đồng, giữ gìn bản sắc văn hóa và củng cố niềm tin, bảo vệ biên cương Tổ quốc.

Vì vậy, tôi nhìn nhận chương trình này không chỉ là đầu tư cơ sở vật chất cho giáo dục, mà sâu xa hơn là đầu tư cho con người, cho tương lai của vùng biên và cho sự phát triển bền vững của đất nước.

Phóng viên: Trong thực tế, sự bất bình đẳng giáo dục ở vùng biên không chỉ nằm ở khoảng cách đến trường, mà còn liên quan đến điều kiện học tập, dinh dưỡng, chỗ ở, đội ngũ giáo viên, môi trường văn hóa và khả năng tiếp cận các hoạt động phát triển toàn diện. Khi xây dựng mô hình trường phổ thông nội trú liên cấp, Bộ Giáo dục và Đào tạo sẽ giải quyết những “khoảng cách” này như thế nào để các em không chỉ được đi học mà thực sự được hưởng một nền giáo dục có chất lượng?

Bộ trưởng Hoàng Minh Sơn: Tôi rất đồng tình với cách đặt vấn đề này. Bởi vì nếu chỉ xây dựng được một ngôi trường khang trang mà không bảo đảm các điều kiện để nhà trường hoạt động hiệu quả thì mục tiêu của chính sách chưa thể đạt được. Vì vậy, Bộ Giáo dục và Đào tạo xác định, xây dựng trường là bước đầu; tổ chức vận hành đồng bộ, an toàn và có chất lượng là vấn đề quyết định.

Cùng với đầu tư cơ sở vật chất, các địa phương cần chuẩn bị đồng bộ các điều kiện về tổ chức bộ máy, đội ngũ cán bộ quản lý, giáo viên, nhân viên; tổ chức dạy học; chăm sóc, nuôi dưỡng học sinh; y tế học đường; thiết bị dạy học; tài chính; an toàn trường học và cơ chế phối hợp giữa nhà trường, gia đình, chính quyền địa phương và các lực lượng liên quan.

Chính phủ đã ban hành Nghị định số 188/2026/NĐ-CP quy định chính sách đối với học sinh trường phổ thông nội trú và trường phổ thông nội trú tại các xã biên giới đất liền. Đây là cơ sở quan trọng để bảo đảm các chính sách đối với học sinh được thực hiện đồng bộ, đúng đối tượng.

Đồng thời, Bộ Giáo dục và Đào tạo đã hướng dẫn các địa phương xây dựng Đề án tổ chức và vận hành từng trường, trong đó xác định cụ thể mô hình tổ chức, quy mô, địa bàn, đối tượng học sinh, đội ngũ, cơ sở vật chất, tài chính và cơ chế phối hợp; bảo đảm trường có thể vận hành phù hợp điều kiện thực tế của từng địa phương.

Tôi cho rằng không thể áp dụng một mô hình hoàn toàn giống nhau cho tất cả các xã biên giới. Điều kiện địa hình, dân cư, giao thông, nhu cầu nội trú, bán trú của từng địa bàn khác nhau thì phương án tổ chức cũng phải khác nhau. Điều cần thống nhất là các yêu cầu về chất lượng, an toàn và quyền lợi của người học.

Tôi cho rằng không thể áp dụng một mô hình hoàn toàn giống nhau cho tất cả các xã biên giới. Điều kiện địa hình, dân cư, giao thông, nhu cầu nội trú, bán trú của từng địa bàn khác nhau thì phương án tổ chức cũng phải khác nhau. Điều cần thống nhất là các yêu cầu về chất lượng, an toàn và quyền lợi của người học.

Bộ trưởng Giáo dục và Đào tạo Hoàng Minh Sơn

Một nguyên tắc mà Bộ Giáo dục và Đào tạo đặc biệt coi trọng là không chạy theo tiến độ xây dựng mà xem nhẹ chất lượng và an toàn. Thủ tướng Chính phủ đã chỉ đạo rất rõ về yêu cầu bảo đảm chất lượng công trình, công năng, hiệu quả và an toàn; trường chỉ được đưa vào hoạt động khi bảo đảm đầy đủ các điều kiện cần thiết để tổ chức dạy học, chăm sóc và sinh hoạt cho học sinh.

Cũng cần hiểu đúng, nội trú, bán trú là phương thức để bảo đảm quyền học tập và tạo điều kiện nâng cao chất lượng giáo dục, không phải mục tiêu đưa càng nhiều học sinh vào ở nội trú càng tốt. Việc tổ chức phải xuất phát từ nhu cầu thực tế và lợi ích tốt nhất của học sinh.

Phóng viên: Thưa Bộ trưởng, một ngôi trường khang trang có thể tạo ra cơ hội ban đầu, nhưng chất lượng giáo dục cuối cùng vẫn phụ thuộc rất lớn vào đội ngũ giáo viên. Bộ Giáo dục và Đào tạo có những giải pháp gì để bảo đảm học sinh ở các xã biên giới được học tập với đội ngũ giáo viên đủ về số lượng, vững về chuyên môn và có khả năng gắn bó lâu dài, tránh tình trạng “trường mới nhưng thiếu giáo viên” hoặc chất lượng dạy học chưa tương xứng với cơ sở vật chất?

Bộ trưởng Hoàng Minh Sơn: Đây là vấn đề có ý nghĩa quyết định. Trường phổ thông nội trú là môi trường giáo dục đặc thù, không chỉ tổ chức dạy học mà còn thực hiện quản lý, giáo dục, chăm sóc và tổ chức sinh hoạt cho học sinh. Vì vậy, đội ngũ phải được tính toán đầy đủ cả về số lượng, cơ cấu, năng lực và khả năng gắn bó lâu dài.

Trước mắt, các địa phương phải rà soát cụ thể nhu cầu nhân lực của từng trường, bảo đảm bố trí đủ cán bộ quản lý, giáo viên và nhân viên phù hợp theo yêu cầu tổ chức hoạt động; ưu tiên những người có năng lực chuyên môn, kinh nghiệm và phù hợp điều kiện công tác ở vùng biên giới. Trường hợp chưa đáp ứng được ngay, địa phương chủ động điều phối, điều động, biệt phái hoặc có giải pháp phù hợp theo thẩm quyền, không để xảy ra tình trạng trường đã hoàn thành nhưng không đủ người để vận hành.

Về lâu dài, muốn giáo viên gắn bó với vùng biên thì không thể chỉ trông chờ vào tinh thần trách nhiệm của nhà giáo. Cần có một hệ thống chính sách đồng bộ về tuyển dụng, sử dụng, điều kiện làm việc, chỗ ở, chế độ đãi ngộ, cơ hội bồi dưỡng và phát triển nghề nghiệp, cũng như sự ghi nhận xứng đáng đối với những người công tác ở địa bàn khó khăn.

Về lâu dài, muốn giáo viên gắn bó với vùng biên thì không thể chỉ trông chờ vào tinh thần trách nhiệm của nhà giáo. Cần có một hệ thống chính sách đồng bộ về tuyển dụng, sử dụng, điều kiện làm việc, chỗ ở, chế độ đãi ngộ, cơ hội bồi dưỡng và phát triển nghề nghiệp, cũng như sự ghi nhận xứng đáng đối với những người công tác ở địa bàn khó khăn.

Bộ trưởng Giáo dục và Đào tạo Hoàng Minh Sơn

Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm cũng đã đặt vấn đề xây dựng cơ chế khuyến khích sinh viên tốt nghiệp loại giỏi, giáo viên giỏi ở thành phố luân chuyển công tác về các trường nông thôn, vùng khó khăn, trong đó có các trường ở biên giới. Đây là một định hướng rất quan trọng để từng bước nâng cao chất lượng và tạo nguồn đội ngũ cho vùng khó khăn.

Thông báo số 81-TB/TW của Bộ Chính trị cũng đặt ra yêu cầu xây dựng phương án bố trí giáo viên phù hợp; đào tạo, bồi dưỡng giáo viên biết sử dụng tiếng dân tộc thiểu số, tiếng nước láng giềng phù hợp điều kiện địa phương; đồng thời nghiên cứu chính sách khuyến khích nhân lực tham gia phục vụ các xã biên giới.

Mục tiêu lâu dài là xây dựng các trường này trở thành những trung tâm giáo dục có chất lượng của vùng biên, có đội ngũ tốt, môi trường chuyên môn tốt và tạo động lực lan tỏa chất lượng giáo dục trên địa bàn.

Phóng viên: Tôi muốn hỏi ở góc độ rộng hơn, liệu hệ thống các trường phổ thông nội trú liên cấp có thể trở thành một “bệ phóng” để thay đổi cơ hội phát triển của trẻ em vùng biên, thay vì chỉ giải quyết nhu cầu học tập trước mắt? Bộ Giáo dục và Đào tạo kỳ vọng những học sinh được học trong môi trường này sẽ được chuẩn bị như thế nào để có thể tiếp tục học nghề, vào đại học, đặc biệt các em được mở rộng tầm nhìn để có thể tiếp cận những ngành nghề mới, kinh tế số, khoa học-công nghệ tạo ra nguồn nhân lực cho chính vùng biên, phát triển quê hương mình?

Bộ trưởng Hoàng Minh Sơn: Mục tiêu cuối cùng của giáo dục không chỉ giúp học sinh đến được trường, mà là giúp các em có tri thức, năng lực, bản lĩnh và khả năng lựa chọn tương lai của mình.

Trước hết, học sinh vùng biên phải được trang bị nền tảng giáo dục phổ thông vững chắc, đủ năng lực để tiếp tục học lên trung học phổ thông, học nghề, cao đẳng, đại học hoặc tham gia thị trường lao động phù hợp năng lực và nguyện vọng. Cùng với kiến thức, các em cần được phát triển ngoại ngữ, kỹ năng số, hiểu biết về khoa học-công nghệ, trí tuệ nhân tạo, tư duy sáng tạo và năng lực thích ứng.

Chuyển đổi số có thể giúp thu hẹp khoảng cách địa lý, giúp học sinh ở vùng biên tiếp cận học liệu, các chương trình học tập, giáo viên và chuyên gia và những hoạt động khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo ở những nơi khác. Nhưng công nghệ chỉ thật sự có ý nghĩa khi được sử dụng để nâng cao chất lượng học tập và mở rộng cơ hội cho người học.

Giáo dục trước hết phải mở rộng khả năng lựa chọn cho mỗi học sinh. Các em có năng lực và nguyện vọng học tập, làm việc ở những môi trường rộng lớn hơn phải có cơ hội để phát triển; đồng thời, nếu lựa chọn trở về quê hương, các em phải có đủ tri thức và năng lực để đóng góp hiệu quả cho sự phát triển của địa phương.

Vùng biên cần nguồn nhân lực có chất lượng trong giáo dục, y tế, khoa học, công nghệ, nông nghiệp, du lịch, kinh tế số và nhiều lĩnh vực khác. Vì vậy, ý nghĩa lâu dài của việc đầu tư cho giáo dục vùng biên là mở rộng cơ hội phát triển cho từng học sinh, đồng thời góp phần tạo nguồn nhân lực cho chính địa phương và cho đất nước.

Vùng biên cần nguồn nhân lực có chất lượng trong giáo dục, y tế, khoa học, công nghệ, nông nghiệp, du lịch, kinh tế số và nhiều lĩnh vực khác. Vì vậy, ý nghĩa lâu dài của việc đầu tư cho giáo dục vùng biên là mở rộng cơ hội phát triển cho từng học sinh, đồng thời góp phần tạo nguồn nhân lực cho chính địa phương và cho đất nước.

Bộ trưởng Giáo dục và Đào tạo Hoàng Minh Sơn

Phóng viên: Và câu hỏi cuối cùng có lẽ cũng là câu hỏi về bình đẳng thực chất. Nếu coi việc mọi trẻ em, dù sinh ra ở thành phố hay một xã biên giới xa xôi, đều phải có cơ hội phát triển tương đương là mục tiêu của nền giáo dục, Bộ trưởng kỳ vọng chương trình trường nội trú liên cấp sẽ tạo ra sự thay đổi như thế nào trong 5-10 năm tới? Đâu sẽ là thước đo để chúng ta biết rằng khoảng cách giáo dục giữa vùng biên và các khu vực khác thật sự đang được thu hẹp, chứ không chỉ là khoảng cách về cơ sở vật chất?

Bộ trưởng Hoàng Minh Sơn: Mọi chính sách giáo dục phải được đánh giá bằng những thay đổi thực chất đối với người học. Trong 5-10 năm tới, tôi kỳ vọng chương trình tạo ra ba chuyển biến rõ rệt.

Thứ nhất, là chuyển biến về cơ hội. Trẻ em ở các xã biên giới phải được tiếp cận giáo dục thuận lợi hơn, an toàn hơn; giảm những rào cản do khoảng cách địa lý, điều kiện kinh tế và hoàn cảnh gia đình.

Thứ hai, là chuyển biến về chất lượng giáo dục và năng lực người học. Chúng ta phải nhìn thấy sự tiến bộ thực sự về kết quả học tập, rèn luyện, khả năng tiếp tục học tập sau trung học cơ sở; năng lực số, ngoại ngữ, khả năng thích ứng; đạo đức, lối sống, ý thức công dân và khát vọng vươn lên.

Thứ ba, là tác động tích cực đối với vùng biên. Một trường học tốt không chỉ phục vụ học sinh mà còn có thể trở thành một thiết chế giáo dục, văn hóa của cộng đồng; góp phần nâng cao dân trí, giữ gìn bản sắc văn hóa, tạo nguồn nhân lực tại chỗ và thúc đẩy phát triển kinh tế-xã hội.

Đó cũng là tinh thần mà Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đã nhấn mạnh: Trường học không chỉ là nơi dạy và học mà phải thật sự trở thành “ngôi nhà thứ hai” của các em, bảo đảm tốt các điều kiện ăn, ở, sinh hoạt, vệ sinh, an toàn thực phẩm; đồng thời chú trọng giáo dục đạo đức, lý tưởng, lòng yêu nước, ý thức kỷ luật và tình yêu quê hương, biên giới.

Thành công của chương trình không nên chỉ đo bằng số trường được xây dựng hay số học sinh được bố trí nội trú. Quan trọng hơn là phải theo dõi được những thay đổi thực chất: Tỷ lệ huy động và duy trì học sinh đến trường, mức độ chuyên cần, kết quả học tập và rèn luyện, sức khỏe và điều kiện sinh hoạt của học sinh, tỷ lệ tiếp tục học lên sau trung học cơ sở. Về lâu dài là khả năng học nghề, học đại học, tham gia thị trường lao động và đóng góp cho cộng đồng.

Thành công của chương trình không nên chỉ đo bằng số trường được xây dựng hay số học sinh được bố trí nội trú. Quan trọng hơn là phải theo dõi được những thay đổi thực chất: Tỷ lệ huy động và duy trì học sinh đến trường, mức độ chuyên cần, kết quả học tập và rèn luyện, sức khỏe và điều kiện sinh hoạt của học sinh, tỷ lệ tiếp tục học lên sau trung học cơ sở. Về lâu dài là khả năng học nghề, học đại học, tham gia thị trường lao động và đóng góp cho cộng đồng.

Bộ trưởng Giáo dục và Đào tạo Hoàng Minh Sơn

Bộ Giáo dục và Đào tạo mong muốn trong tương lai, khi nói đến học sinh vùng biên, chúng ta không bắt đầu câu chuyện bằng những khó khăn mà các em đang phải vượt qua, mà bằng năng lực, ước mơ, khát vọng và những đóng góp mà các em có thể tạo ra cho quê hương, đất nước. Đó mới là ý nghĩa sâu xa và là thước đo thực chất nhất của chủ trương đầu tư trường phổ thông nội trú liên cấp tại các xã biên giới…

Phóng viên: Xin trân trọng cảm ơn Bộ trưởng!