Học sinh lớp 1 nên bắt đầu với STEM, AI như thế nào?

Sự phát triển mạnh mẽ của trí tuệ nhân tạo đang đặt ra những yêu cầu mới đối với giáo dục ở nhiều quốc gia. Trong bối cảnh AI từng bước trở thành hạ tầng của nền kinh tế số, năng lực cạnh tranh trong tương lai không chỉ được quyết định bởi đội ngũ chuyên gia công nghệ mà còn bởi khả năng của thế hệ trẻ trong việc sử dụng, làm chủ và sáng tạo cùng AI. Vì vậy, đưa AI vào trường học không còn đơn thuần là bổ sung một nội dung học tập mới, mà là bước chuẩn bị nguồn nhân lực cho kỷ nguyên số.

Đối với Việt Nam, yêu cầu này ngày càng trở nên cấp thiết khi Nghị quyết số 57-NQ/TW của Bộ Chính trị xác định phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia là đột phá chiến lược hàng đầu.

Tiếp đó, Nghị quyết số 71-NQ/TW về đột phá phát triển giáo dục và đào tạo nhấn mạnh nhiệm vụ phát triển năng lực số, từng bước phổ cập AI trong giáo dục, chuyển mạnh từ truyền thụ kiến thức sang phát triển năng lực người học. Từ những định hướng đó, nhiều cơ sở giáo dục đã chủ động xây dựng các mô hình đưa AI vào trường học theo lộ trình phù hợp với từng cấp học.

Hình thành năng lực AI từ bậc tiểu học

Nếu trước đây AI chủ yếu xuất hiện trong các chương trình đào tạo đại học, thì hiện nay nhiều cơ sở giáo dục đã bắt đầu xây dựng lộ trình tiếp cận từ bậc phổ thông.

Một trong những mô hình đang được triển khai là Khung năng lực số tích hợp AI trong chương trình SMART tại Hệ thống Trường Phổ thông FPT (FPT Schools), áp dụng cho học sinh từ lớp 1 đến lớp 12 từ năm 2023. Chương trình được thiết kế theo lộ trình phát triển liên tục, giúp học sinh tiếp cận AI phù hợp với từng giai đoạn phát triển.

Ở bậc tiểu học, học sinh làm quen với AI thông qua các hoạt động như tương tác với chatbot, tìm hiểu công nghệ nhận diện giọng nói và khám phá cách AI được ứng dụng trong đời sống. Mục tiêu không phải đào tạo lập trình từ sớm, mà giúp học sinh hình thành tư duy số, hiểu những nguyên lý cơ bản của AI và xây dựng thói quen sử dụng công nghệ an toàn, có trách nhiệm.

Đến bậc trung học cơ sở và trung học phổ thông, nội dung được mở rộng sang lập trình AI, xây dựng và huấn luyện mô hình học máy (Machine Learning), ứng dụng AI trong robotics và giải quyết các bài toán thực tiễn. Việc thiết kế chương trình theo từng cấp học cho thấy AI được tiếp cận như một năng lực cần được bồi dưỡng lâu dài, tương tự ngoại ngữ hay kỹ năng số.

Học qua trải nghiệm, sáng tạo cùng AI

Song song với chương trình học, nhiều hoạt động trải nghiệm được tổ chức nhằm tạo điều kiện để học sinh vận dụng AI vào thực tiễn.

Tại các ngày hội trải nghiệm công nghệ dành cho học sinh như Open STEM Day, các em được trực tiếp giới thiệu các sản phẩm do mình nghiên cứu và phát triển với sự hỗ trợ của AI. Nhiều ý tưởng xuất phát từ chính những vấn đề trong học tập và cuộc sống như chatbot hỗ trợ học tiếng Anh, hệ thống thùng rác thông minh có khả năng phân loại rác, ứng dụng chuyển nội dung sách giáo khoa thành video bằng AI hay các mô hình tích hợp AI trong các sản phẩm STEM.

Các hoạt động này được tổ chức gắn với nội dung robotics theo chuẩn quốc tế, nơi học sinh kết hợp kiến thức về lập trình, cơ khí và AI để thiết kế, điều khiển robot thực hiện các nhiệm vụ cụ thể. Thông qua quá trình nghiên cứu, thử nghiệm và hoàn thiện sản phẩm, học sinh không chỉ tiếp cận công nghệ mà còn rèn luyện tư duy logic, khả năng sáng tạo, kỹ năng hợp tác và giải quyết vấn đề.

Bên cạnh đó, FPT Schools AI & Robotics Challenge (FANRoC) năm học 2025-2026 được tổ chức dành cho học sinh tiểu học và trung học cơ sở trên toàn hệ thống, tạo cơ hội để các em vận dụng AI, robotics và lập trình vào giải quyết các tình huống thực tiễn. Thông qua các sân chơi này, AI không chỉ là nội dung học tập mà trở thành công cụ để học sinh khám phá, sáng tạo và phát triển năng lực.

Từ học kiến thức đến phát triển năng lực

Thực tiễn triển khai tại nhiều quốc gia cũng như tại Việt Nam cho thấy, AI đang làm thay đổi phương pháp giáo dục nhiều hơn là thay đổi nội dung giáo dục. Nếu trước đây người học chủ yếu tiếp nhận kiến thức theo những lộ trình thống nhất, thì AI tạo điều kiện để học sinh chủ động tìm kiếm thông tin, thử nghiệm ý tưởng, xây dựng sản phẩm và giải quyết vấn đề dưới sự hướng dẫn của giáo viên.

Trong quá trình đó, giáo viên vẫn giữ vai trò trung tâm với tư cách là người định hướng, tổ chức hoạt động học tập và bồi dưỡng năng lực cho học sinh; AI là công cụ hỗ trợ mở rộng không gian học tập và trải nghiệm. Đây cũng là sự chuyển dịch từ "học về AI" sang "học cùng AI", trong đó người học không chỉ biết sử dụng công nghệ mà còn biết khai thác công nghệ để học tập và sáng tạo.

Trong bối cảnh AI ngày càng trở thành hạ tầng của nền kinh tế số, việc trang bị năng lực AI cho học sinh phổ thông không nhằm đào tạo tất cả các em trở thành chuyên gia công nghệ, mà hướng tới mục tiêu hình thành những công dân số có khả năng thích ứng, tư duy độc lập và làm chủ công nghệ.

Từ việc xây dựng khung năng lực AI theo từng cấp học đến các hoạt động trải nghiệm như Open STEM Day hay FPT Schools AI & Robotics Challenge, có thể thấy phương pháp "học qua sáng tạo sản phẩm thực tế" (learning by doing) đang từng bước được triển khai trong giáo dục phổ thông. Đây cũng là hướng đi phù hợp với tinh thần đổi mới giáo dục theo các nghị quyết của Đảng: chuyển từ trang bị kiến thức sang phát triển năng lực, từ học để biết sang học để làm chủ công nghệ, góp phần chuẩn bị nguồn nhân lực chất lượng cao cho sự phát triển nhanh và bền vững của đất nước trong kỷ nguyên số.