Cơ hội dân số “vàng” chỉ có một lần

Việt Nam đang nắm trong tay "cơ hội vàng" về dân số khi đang ở trong thời kỳ "cơ cấu dân số vàng" (số người trong độ tuổi lao động cao hơn số người phụ thuộc). Số liệu năm 2012 cho thấy, số người trong độ tuổi lao động (từ 15- 64 tuổi) chiếm 68,9%, trong khi số trẻ em từ 0 đến 14 tuổi giảm mạnh xuống còn 24,1%, số người trên 65 tuổi chỉ chiếm 7%. Thời kỳ "cơ cấu dân số vàng" chỉ xảy ra duy nhất một lần trong lịch sử nhân khẩu học của mỗi quốc gia.

Theo GS.TS Nguyễn Đình Cử, nếu tạo đủ việc làm cho lao động và lao động có năng suất cao sẽ phát huy được dân số “vàng”, tránh được “bẫy thu nhập trung bình”, có khả năng “giàu trước khi già”. Tuy nhiên đây cũng là thách thức.

Vì vậỵ, để tránh việc “già trước khi giàu”, GS Cử đưa ra khuyến nghị, việc xây dựng các chính sách phát triển của Việt Nam (lao động, việc làm, y tế, giáo dục, an sinh xã hội…) cần tính đến sự thay đổi nhanh của các nhóm dân số theo độ tuổi để có chính sách thích hợp. Bên cạnh đó cần nâng cao ý thức tận dụng cơ hội dân số “vàng” thông qua chính sách khuyến khích đầu tư tạo việc làm, đẩy mạnh xuất khẩu lao động, hạn chế tiêu dùng xa xỉ; đầu tư vào giáo dục, đào tạo hướng nghiệp để đáp ứng nhu cầu của thị trường lao động nhằm tận dụng số lượng lao động dồi dào một cách hiệu quả nhất.

Ông Arthur Erken, Trưởng Đại diện Quỹ Dân số Liên Hợp Quốc (UNFPA) tại Việt Nam cũng cho rằng: “Đầu tư cho thanh niên trong việc tiếp cận các dịch vụ xã hội có chất lượng, bao gồm cả sức khỏe sinh sản và tình dục, giáo dục, đào tạo nghề và cơ hội việc làm có thể mang lại những lợi ích giúp phát triển bền vững”.

Mức sinh “thấp hợp lý”

Là quốc gia đông dân (gần 90 triệu dân), đứng thứ ba khu vực Đông Nam Á và thứ 13 thế giới nhưng Việt Nam đang vướng phải một bài toán khó: Tận dụng cơ hội khi bước vào kỷ nguyên “cơ cấu dân số vàng”, đồng thời cần có ngay những kế hoạch khẩn cấp ứng phó với tình trạng già hóa dân số, mất cân bằng giới tính khi sinh tiếp tục tăng cao; chăm sóc sức khỏe sinh sản ở vùng sâu, vùng xa còn nhiều hạn chế…

Theo TS Lê Cảnh Nhạc – Phó Tổng Cục trưởng Tổng cục DS-KHHGĐ, Bộ Y tế, năm 2011, Việt Nam chính thức bước vào giai đoạn già hóa dân số. Theo điều tra Dân số, năm 2011, tỷ lệ người cao tuổi (NCT) trên 60 tuổi của Việt Nam đã hơn 8,6 triệu người, chiếm gần 10% dân số, tỷ lệ NCT trên 65 tuổi chiếm 7% dân số.

Trong khi đó, mức sinh thấp và tiếp tục giảm trong bối cảnh ưa thích con trai làm trầm trọng thêm mất cân bằng giới tính khi sinh. Tổng cục DS-KHHGĐ cũng đã đưa ra ba phương án dân số: Thứ nhất nếu để tốc độ sinh tăng cao thì dân số đạt cực đại vào năm 2060 với khoảng 120 triệu dân. Thứ hai, để mức sinh thấp thì dân số Việt Nam đạt 100 triệu dân năm 2040. Thứ ba, để mức sinh trung bình, mức sinh thấp hợp lý thì quy mô dân số cực đại năm 2050 là 110 triệu dân.

Việt Nam là một trong những nước đông dân. Nếu dân số tăng cao, mật độ tiếp tục tăng, quy mô dân số lớn sẽ cản trở sự phát triển kinh tế - xã hội.

Tuy nhiên, Việt Nam cũng không thể lựa chọn phương án mức sinh thấp, vì theo quy luật, sau khi đạt đến cực đại dân số sẽ quay đầu giảm. Điều này sẽ dẫn đến rút ngắn quá trình già hóa dân số, tạo sức ép cho việc chăm sóc người cao tuổi.

Vì vậy, phương án thứ ba để mức sinh “thấp hợp lý” sẽ là phương án tối ưu nhất được Tổng cục Dân số Việt Nam đề xuất thực hiện. Chúng ta chấp nhận quy mô dân số gia tăng đạt cực đại đến năm 2050 để có cơ cấu dân số hợp lý giữa trẻ em với người lao động và người già. Mức sinh hiện nay của Việt Nam trung bình mỗi phụ nữ có hai con. Mức sinh thấp hợp lý từ nay đến 2020 cố gắng duy trì ở mức 1,8 đến 2 con.

Về vấn đề này, GS. TS Nguyễn Đình Cử khuyến nghị: “Nên vận động, tuyên truyền và giáo dục để người dân tự quyết định số con một cách có trách nhiệm”. Trong đó, vai trò của Ban Tuyên giáo Trung ương rất quan trọng.

Tuy nhiên, ông cũng cho rằng, hiện nay mức sinh giữa các tỉnh có khác biệt lớn: TP Hồ Chí Minh mức sinh năm 2009 là 1,45 con/bà mẹ, nhưng Kon Tum là 3,45 con/bà mẹ. Các tỉnh có mức sinh cao cũng thường là các tỉnh miền núi, nghèo, tỷ lệ tử vong bà mẹ và trẻ em cao. Vì vậy, nên chuyển chính sách dân số Việt Nam, từ chủ yếu là KHHGĐ sang chăm sóc SKSS toàn diện, di dân và cơ cấu dân số. Mục tiêu và giải pháp của KHHGĐ cần thích hợp với cấp tỉnh.