Chú trọng vai trò của công tác quản lý trong giáo dục

Theo chúng tôi, nên đánh giá chất lượng giáo dục về hai góc độ chính.

Thứ nhất, về mặt hệ thống (vĩ mô), chất lượng giáo dục được đánh giá ở các chỉ số về khả năng đáp ứng các yêu cầu đối với xã hội của sản phẩm giáo dục do cơ sở giáo dục, toàn ngành tạo ra.

Thứ hai, về phương diện cá thể (vi mô), chất lượng giáo dục được đánh giá ở kết quả thực hiện mục tiêu giáo dục đối với cá nhân từng người học. Công tác quản lý giáo dục về chất lượng chính là quản lý để thực hiện được các yêu cầu cả về vĩ mô, cả về vi mô đối với chất lượng giáo dục.

 Về mặt vĩ mô, chất lượng giáo dục chịu sự ảnh hưởng trực tiếp của công tác quản lý giáo dục trên một số vấn đề sau:

Xác định đúng mục tiêu giáo dục phù hợp yêu cầu của nền kinh tế - xã hội, khả năng thực tế của đất nước, của cơ sở giáo dục và năng lực tiếp thu của người học. Nếu đặt mục tiêu cao quá sẽ khó khả thi, do đó khi đánh giá chất lượng giáo dục dễ bị coi là thấp; ngược lại thì thành tích và chất lượng giáo dục lại được đánh giá cao hơn thực chất.

Ở nước ta, mục tiêu giáo dục toàn diện đối với người học là mục tiêu xuyên suốt trong tất cả các cấp học, bậc đào tạo mà đích chủ yếu là tạo ra nhân lực đáp ứng nhu cầu phát triển kinh tế - xã hội của đất nước. Tuy nhiên, cần cụ thể hóa các mục tiêu đó thành các chuẩn yêu cầu và chuẩn đánh giá đối với từng mặt giáo dục (như về đức, trí, thể, mỹ) cho từng cấp học, bậc đào tạo.

Trên cơ sở đó, xác định đúng chương trình, xây dựng nội dung, phương pháp giáo dục phù hợp; yêu cầu và cách đánh giá chất lượng giáo dục của từng cấp học, bậc đào tạo. Những việc này đã được quy định trong Luật Giáo dục và là nhiệm vụ của các cơ quan quản lý nhà nước về giáo dục, trước hết là Bộ Giáo dục và Ðào tạo và Bộ Lao động Thương binh và Xã hội.

Bảo đảm các điều kiện thực hiện chất lượng giáo dục như về chương trình, sách, tài liệu; trường lớp và cơ sở vật chất, trang thiết bị, đội ngũ nhà giáo, v.v. Một mặt, Nhà nước phải định chuẩn về các điều kiện bảo đảm chất lượng; huy động các nguồn lực của Nhà nước, của xã hội, của người học đáp ứng các chuẩn đó và kiểm tra, giám sát thực hiện trong thực tiễn. Không thể có chất lượng giáo dục nếu các chuẩn tối thiểu không được đáp ứng hoặc bị vi phạm. Ðây là nhiệm vụ không chỉ của các cơ quan quản lý nhà nước về giáo dục, mà còn của Chính phủ và chính quyền các cấp, trong đó ngành giáo dục đóng vai trò nòng cốt trong việc tham mưu, đề xuất chủ trương chính sách và tổ chức thực hiện.

Tổ chức thực hiện các nội dung nói trên gắn chặt với công tác thanh tra, kiểm tra. Thí dụ, xây dựng chương trình có bám sát mục tiêu không; biên soạn sách giáo khoa, giáo trình có phù hợp với chương trình đã phê duyệt không; phương pháp dạy có phù hợp với nội dung chương trình và khả năng truyền đạt của giáo viên, khả năng tiếp thu của người học không, v.v. Hoặc phê duyệt kế hoạch phát triển giáo dục, nhất là về phát triển quy mô giáo dục, cho phép mở các ngành nghề đào tạo mới có gắn với các điều kiện bảo đảm chất lượng hay không, có gắn với mục tiêu phát  triển nguồn nhân lực, phân luồng và cơ cấu lại nhân lực hay không?

Ðánh giá chất lượng giáo dục về mặt vĩ mô phải gắn với hiệu quả của ngành, của cơ sở giáo dục phục vụ phát triển kinh tế - xã hội của đất nước, của địa phương, của cộng đồng. Những thành tựu của sự nghiệp đổi mới có sự đóng góp to lớn của đội ngũ người lao động, mà phần lớn do các cơ sở giáo dục trong nước đào tạo.

Trên thực tế những năm qua, chúng ta chỉ phải thuê chuyên gia về một số lĩnh vực mới của công nghệ trong một số công trình trọng điểm, tư vấn về một số nội dung quản lý kinh tế - xã hội; nhưng ngay trong và sau mỗi công trình đội ngũ chuyên gia, người lao động của nước ta đã nhanh chóng tiếp cận và làm chủ công nghệ, quy trình quản lý mới.

Ðiều này cho thấy các cơ sở giáo dục nước ta về cơ bản có chất lượng. Ngược lại, vẫn còn một số cơ sở đào tạo được nhiều người có trình độ, thậm chí trình độ cao nhưng xã hội không dùng, hoặc muốn dùng lại phải đào tạo lại. Hoặc có cơ sở giáo dục được giao nhiệm vụ đào tạo chất lượng cao, nhưng lại mở nhiều lớp tại chức, hoặc hệ thấp hơn thì liệu có được đánh giá là cơ sở giáo dục có chất lượng?

Nói rộng ra trong toàn ngành cũng vậy, nếu từng địa phương, toàn xã hội cần sản phẩm giáo dục loại này, nhưng ta lại đào tạo theo hướng khác thì chất lượng cá thể từng sản phẩm dù có tốt, nhưng chất lượng giáo dục của toàn ngành cũng không đạt yêu cầu, thậm chí còn đẩy ngành ra xa hơn mục tiêu giáo dục. Chính vì trong xã hội còn có nhận thức rất khác nhau về đánh giá chất lượng giáo dục cho nên chúng ta chưa tạo được sự thống nhất đánh giá về chất lượng của toàn ngành và của nhiều cơ sở giáo dục.

Về mặt vi mô, chất lượng giáo dục của từng cá nhân chịu sự ảnh hưởng trực tiếp của các thầy giáo, cô giáo trực tiếp giảng dạy, hướng dẫn họ. Do đó, công tác quản lý giáo dục tác động vào chất lượng giáo dục cá nhân thông qua việc quản lý việc dạy của đội ngũ thầy giáo, cô giáo và việc học tập của người học. Ðối với việc dạy của các thầy giáo, cô giáo, trách nhiệm quản lý chính thuộc về các nhà trường và trách nhiệm thanh tra, kiểm tra của các cơ quan quản lý giáo dục theo phân cấp. Nội dung quản lý về chuyên môn bao gồm quản lý việc thực hiện đầy đủ chương trình, nội dung, kế hoạch dạy học; quản lý việc đánh giá, cho điểm kiểm tra định kỳ, thi và chấm thi, v.v. theo đúng các quy định.

Ngoài ra, để đáp ứng yêu cầu mới, cần quan tâm việc động viên, hướng dẫn các thầy giáo, cô giáo thực hiện đổi mới phương pháp dạy học. Ðể thực hiện việc giáo dục toàn diện cho học sinh, cần đặc biệt quan tâm tới việc yêu cầu các thầy giáo, cô giáo thường xuyên giữ mối liên hệ với gia đình, phối hợp với xã hội trong công tác giáo dục học sinh, sinh viên - một việc mà trước đây các thầy giáo, cô giáo (nhất là các thầy giáo, cô giáo phổ thông) làm khá tốt, nhưng gần đây việc này ít  được quan tâm hơn.

Trong công tác thanh tra, kiểm tra các hoạt động dạy học của đội ngũ nhà giáo, cần chú ý một số hiện tượng nổi cộm gần đây như việc dạy thêm, học thêm tràn lan; hiện tượng cắt xén chương trình, nội dung giảng dạy; các biểu hiện mua bằng, bán điểm, mua bán luận án, luận văn, v.v. là những hiện tượng tiêu cực ảnh hưởng lớn đến chất lượng giáo dục của chính người học, mà có phần lỗi của người dạy do không được quản lý, kiểm tra sát sao của cơ quan quản lý giáo dục.

Ðối với người học, để bảo đảm chất lượng công tác quản lý phải hướng vào quản lý việc thực hiện quy chế học tập, thi cử của học sinh, sinh viên; quản lý bảo đảm tính trung thực trong học tập, kiểm tra, thi, v.v. khắc phục các hiện tượng quay cóp, gian lận trong thi cử, là những vấn đề nổi cộm trong nhiều năm gần đây. Ðể người học phát triển toàn diện, cần tạo điều kiện thực hiện tốt việc giáo dục rèn luyện thể chất, thực hiện vệ sinh học đường, chống các hiện tượng tiêu cực như tệ nạn ma túy, cờ bạc, uống rượu say quậy phá, v.v. đang xâm nhập vào các nhà trường.