Tọa đàm là diễn đàn học thuật quan trọng góp phần thúc đẩy đối thoại chính sách, kết nối giới nghiên cứu với cơ quan quản lý và doanh nghiệp, hướng tới xây dựng nền AI Việt Nam phát triển an toàn, nhân văn, bền vững và phù hợp với các giá trị văn hóa Việt Nam.
Cần có phương thức quản lý AI hiệu quả
Phó Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Thị Quế Anh, Trường đại học Luật, Đại học Quốc gia Hà Nội thông tin: Trên cơ sở đặt hàng nghiên cứu của Chương trình Aus4Innovation thuộc Cơ quan khoa học và công nghệ quốc gia Úc (CSIRO), Trường đại học Luật, Đại học Quốc gia Hà Nội đã triển khai thực hiện Dự án “Nghiên cứu xây dựng bộ nguyên tắc và một số hướng dẫn về trí tuệ nhân tạo có trách nhiệm (RAI) tại Việt Nam” từ tháng 10/2023 đến tháng 12/2024 (RAI STAGE 1).
Giai đoạn 1 của dự án đạt được những kết quả đáng kể kể từ khi khởi động. Dự án đã giúp nâng cao năng lực của Bộ Khoa học và Công nghệ trong việc xây dựng các chính sách về RAI, đồng thời thúc đẩy các cuộc thảo luận chính sách có ý nghĩa giữa các bên liên quan về cách thức quản lý AI hiệu quả. Đặc biệt, nhóm nghiên cứu đã đóng góp vào việc soạn thảo bộ hướng dẫn đầu tiên của Bộ Khoa học và Công nghệ về nghiên cứu và phát triển các hệ thống AI có trách nhiệm, được công bố vào tháng 6/2024. Một dự thảo khung về các nguyên tắc và hướng dẫn RAI - kết quả đầu ra quan trọng của Giai đoạn 1 - đã được hoàn thiện và công bố vào tháng 12/2024.
Giai đoạn 2 của Dự án với chủ đề: “Thúc đẩy trí tuệ nhân tạo có trách nhiệm đóng góp cho sự phát triển bền vững và bao trùm của Việt Nam”. Đề xuất cho Giai đoạn 2 tập trung vào phương pháp tiếp cận dựa trên bằng chứng, sử dụng các nghiên cứu điển hình (case studies) tại Việt Nam để tìm hiểu cách áp dụng Hướng dẫn RAI (đã xây dựng ở Giai đoạn 1) vào các lĩnh vực cụ thể.
Các nghiên cứu điển hình này sẽ tích hợp xuyên suốt các nguyên tắc RAI từ 4 giai đoạn nghiên cứu và phát triển (R&D) cho đến khi triển khai thực tế các kịch bản ứng dụng AI, trong đó chú trọng mạnh mẽ vào trải nghiệm của những người thực hành AI và người dùng cuối. Giai đoạn 2 cũng sẽ tiếp tục hỗ trợ Bộ Khoa học và Công nghệ, các bộ ban ngành và các cơ quan có liên quan trong việc phổ biến chính sách về RAI cũng như Chiến lược AI quốc gia. Dự án sẽ thắt chặt hợp tác với các bên liên quan trong ba lĩnh vực ưu tiên bao gồm: nông nghiệp, giáo dục và y tế để thúc đẩy các cuộc thảo luận chính sách chuyên sâu và xây dựng các công cụ chính sách RAI cụ thể (như các bộ hướng dẫn).
Ngoài ra, dự án sẽ tập trung nâng cao năng lực cho các bên liên quan thông qua các hội thảo, tọa đàm và các khóa đào tạo nhằm thúc đẩy đổi mới sáng tạo có trách nhiệm, bao trùm và bền vững.
Dự án được triển khai trong bối cảnh Việt Nam đang hoàn thiện mạnh mẽ khung chính sách và pháp luật về khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và trí tuệ nhân tạo. Đặc biệt, Luật AI 2025 và Thông tư 05/2026 về Khung đạo đức AI quốc gia được xem là những dấu mốc quan trọng nhằm định hình hệ sinh thái AI an toàn, tin cậy và nhân văn tại Việt Nam.
Tọa đàm khoa học được tổ chức nhằm phổ biến nội dung Khung đạo đức AI quốc gia, đồng thời thảo luận sâu về các cơ chế thực thi đạo đức AI có trách nhiệm; tập trung vào các nội dung như minh bạch, trách nhiệm giải trình, quyền riêng tư, công bằng và cơ chế khiếu nại trong vòng đời hệ thống AI.
Phát triển các bộ công cụ đánh giá tác động đạo đức, tiêu chuẩn thực hành và quy trình kiểm định phù hợp với từng lĩnh vực
Phát biểu tại tọa đàm, Tiến sĩ Hồ Đức Thắng - Đại biểu Quốc hội chuyên trách, Ủy ban Văn hóa và Xã hội của Quốc hội cho rằng, AI không chỉ là vấn đề công nghệ mà còn là vấn đề về con người, văn hóa và chủ quyền quốc gia trong kỷ nguyên số. Ông đặt ra câu hỏi cốt lõi: “AI sẽ phục vụ ai, phục vụ điều gì, phục vụ theo những giới hạn giá trị nào?”.
Theo Tiến sĩ Hồ Đức Thắng, khung đạo đức AI quốc gia được xây dựng trên bốn trụ cột gồm dữ liệu, đánh giá, giáo dục và quản trị; đồng thời nhấn mạnh bốn nguyên tắc nền tảng là lấy con người làm trung tâm, bảo đảm an toàn-tin cậy, công bằng-minh bạch và trách nhiệm giải trình.
Chủ tịch Hội Thông tin Khoa học và Công nghệ Việt Nam, Tiến sĩ Trần Văn Tùng đánh giá: “Sử dụng AI thế nào, khôn ngoan đến đâu, như thế nào cho tốt… phải có công cụ để hỗ trợ. Bên cạnh những thiết chế luật pháp, đến giai đoạn này, cần chú trọng vấn đề đào tạo, bồi dưỡng, để con người có thể làm chủ AI, sáng tạo để vận dụng AI một cách thông minh, năng suất, hiệu quả”.
Phó Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Thị Quế Anh nhận định, khoảng cách từ nguyên tắc đạo đức đến thực thi vẫn là thách thức lớn, đòi hỏi phải chuyển hóa các khái niệm như “an toàn”, “bền vững” hay “kiểm soát của con người” thành tiêu chí, quy trình và công cụ kiểm định cụ thể.
Theo bà, hệ thống AI cần được thiết kế theo hướng “Safety by design” - bảo đảm an toàn ngay từ đầu; đồng thời duy trì cơ chế “Human in the loop”, trong đó con người giữ vai trò giám sát và quyết định cuối cùng đối với các hệ thống AI có rủi ro cao. Đồng thời nhấn mạnh yêu cầu xây dựng cơ chế bảo vệ dữ liệu, tăng cường khả năng truy xuất nguồn gốc, khả năng giải thích của AI và thiết lập các “chốt chặn an toàn” để phòng ngừa nguy cơ mất kiểm soát của con người đối với hệ thống trí tuệ nhân tạo.
Tiến sĩ Nguyễn Thị Phương Châm, Trường đại học Luật, Đại học Quốc gia Hà Nội tập trung phân tích các thách thức kỹ thuật, pháp lý liên quan đến quyền riêng tư dữ liệu, nguy cơ thiên lệch thuật toán và yêu cầu minh bạch trong quá trình ra quyết định của AI. Tiến sĩ Nguyễn Thị Phương Châm cho rằng, việc phát triển AI có trách nhiệm cần đặt quyền con người làm trọng tâm, trong đó các hệ thống AI phải bảo đảm tính công bằng, không tái tạo định kiến xã hội và có cơ chế giải thích rõ ràng đối với các quyết định ảnh hưởng trực tiếp tới con người.
Xoay quanh việc xây dựng bộ tiêu chuẩn thực hành đạo đức AI, Phó Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Bích Thảo, Trường Đại học Luật, Đại học Quốc gia Hà Nội nhấn mạnh sự cần thiết của việc kết nối khung đạo đức AI quốc gia với các cơ chế trách nhiệm giải trình, cơ chế phản hồi và khiếu nại thỏa đáng nhằm bảo đảm khả năng thực thi trong thực tiễn. Để xây dựng hệ sinh thái AI bền vững, Việt Nam cần phát triển các bộ công cụ đánh giá tác động đạo đức, tiêu chuẩn thực hành và quy trình kiểm định phù hợp với từng lĩnh vực như giáo dục, y tế, hành chính công và tư pháp.
