Chuyển từ tài trợ đề tài ngắn hạn sang đầu tư dài hạn
Theo Quyết định, nghiên cứu cơ bản xuất sắc trong lĩnh vực khoa học tự nhiên được xác định là nền tảng tạo ra các đột phá về tri thức và công nghệ, góp phần hình thành năng lực làm chủ công nghệ lõi, công nghệ chiến lược và nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia trong dài hạn.
Chương trình PEBR được triển khai theo hướng đầu tư tập trung, có trọng tâm, trọng điểm và chiều sâu; ưu tiên tài trợ nghiên cứu cơ bản gắn với các hướng phát triển công nghệ chiến lược và sản phẩm công nghệ chiến lược cụ thể; ưu tiên phát triển các nhóm nghiên cứu mạnh và các hướng nghiên cứu có tiềm năng tạo đột phá gắn với lợi thế phát triển của Việt Nam.
Một trong những điểm đáng chú ý của chương trình là chuyển từ mô hình tài trợ các nhiệm vụ nghiên cứu đơn lẻ, ngắn hạn sang đầu tư theo các định hướng nghiên cứu trung và dài hạn (9-10 năm), ưu tiên cụm nhiệm vụ, chuỗi nhiệm vụ để bảo đảm tính liên tục, khả năng tích lũy tri thức và hình thành năng lực nghiên cứu dẫn dắt.
Chương trình cũng khuyến khích các ý tưởng khoa học mới, có tính đột phá; chấp nhận rủi ro khoa học phù hợp với đặc thù nghiên cứu cơ bản; thực hiện quản lý theo kết quả và tác động khoa học, bảo đảm liêm chính khoa học, đạo đức nghiên cứu và chuẩn mực học thuật quốc tế.
Theo Quyết định, Chương trình PEBR là cấu phần trọng yếu của hệ sinh thái nghiên cứu chiến lược quốc gia, được triển khai đồng bộ với Chương trình hỗ trợ nghiên cứu sinh xuất sắc, mạng lưới chuyên gia Việt Nam toàn cầu và các chương trình phát triển công nghệ chiến lược; tăng cường kết nối giữa đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao, tạo lập môi trường nghiên cứu tiên tiến và kết nối tri thức quốc tế.
Tạo nền tảng tri thức cho phát triển công nghệ lõi, công nghệ chiến lược
Mục tiêu tổng quát của chương trình là phát triển nghiên cứu cơ bản xuất sắc trong lĩnh vực khoa học tự nhiên trở thành một cấu phần cốt lõi của hệ thống khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo quốc gia; nâng cao năng lực nghiên cứu đạt trình độ quốc tế, hình thành các nhóm nghiên cứu mạnh mang tầm quốc tế và kiến tạo môi trường nghiên cứu tiên tiến; góp phần nâng cao vị thế khoa học của Việt Nam và tạo nền tảng tri thức cho phát triển công nghệ lõi, công nghệ chiến lược trong dài hạn.
Chương trình đặt mục tiêu đến năm 2030 hình thành khoảng 30 nhóm nghiên cứu mạnh trong các lĩnh vực khoa học tự nhiên, trong đó có ít nhất 3 nhóm đạt trình độ dẫn dắt trong khu vực; đến năm 2035 hình thành khoảng 50 nhóm nghiên cứu mạnh, trong đó có ít nhất 10 nhóm đạt trình độ dẫn dắt trong khu vực, có ảnh hưởng học thuật quốc tế rõ nét.
Về chất lượng công bố khoa học, đến năm 2030 nâng tỷ lệ công bố khoa học trên các tạp chí thuộc nhóm Q1 trong cơ sở dữ liệu Web of Science và các tạp chí thuộc hệ thống Nature Index lên khoảng 1,5 lần; đến năm 2035 nâng lên khoảng 2 lần so mức trung bình giai đoạn 2021-2025 của từng lĩnh vực khoa học tương ứng.
Về mức độ ảnh hưởng khoa học, đến năm 2030 phấn đấu có ít nhất 1 hướng nghiên cứu tiệm cận nhóm 5% thế giới về mức độ ảnh hưởng khoa học theo các chỉ số trích dẫn chuẩn hóa theo lĩnh vực; đến năm 2035 phấn đấu có ít nhất 3 hướng nghiên cứu tiệm cận nhóm này.
Đến năm 2030, chương trình đặt mục tiêu hình thành ít nhất 10 hướng nghiên cứu mới, trong đó tối thiểu 3 hướng có tiềm năng phát triển thành nền tảng công nghệ lõi; đến năm 2035 hình thành thêm ít nhất 10 hướng nghiên cứu mới, trong đó tối thiểu 5 hướng có tiềm năng phát triển thành nền tảng công nghệ lõi.
Theo mục tiêu đặt ra, đến năm 2030 có ít nhất 10% số nhiệm vụ thuộc các hướng nghiên cứu mới có kết quả đủ điều kiện đăng ký sáng chế quốc tế hoặc có khả năng chuyển tiếp sang nhiệm vụ phát triển sản phẩm công nghệ chiến lược; đến năm 2035 tỷ lệ này đạt ít nhất 20%.
Chương trình cũng đặt mục tiêu đến năm 2030 hỗ trợ, bồi dưỡng, kết nối trong hệ sinh thái nghiên cứu của PEBR ít nhất 500 tiến sĩ, nghiên cứu sinh, sau tiến sĩ và nhà khoa học trẻ; trong đó có ít nhất 100 nhà khoa học trẻ có khả năng dẫn dắt nhóm nghiên cứu độc lập mang tầm quốc tế. Đến năm 2035 hỗ trợ ít nhất 1.000 nhà khoa học, trong đó có ít nhất 200 nhà khoa học trẻ có khả năng dẫn dắt nhóm nghiên cứu độc lập.
Về hợp tác quốc tế, đến năm 2030 chương trình đặt mục tiêu triển khai ít nhất 100 nhiệm vụ hợp tác nghiên cứu quốc tế với sự tham gia thực chất của các đối tác nghiên cứu nước ngoài; đến năm 2035 triển khai ít nhất 300 nhiệm vụ hợp tác nghiên cứu quốc tế. Mỗi nhóm nghiên cứu mạnh có ít nhất 1 đối tác quốc tế chiến lược.
Quỹ NAFOSTED chủ trì triển khai chương trình
Theo Quyết định, việc lựa chọn, tài trợ và đánh giá nhiệm vụ được thực hiện trên cơ sở cạnh tranh, công khai, minh bạch, theo tiêu chí xuất sắc khoa học; kết hợp đánh giá chuyên gia với các chỉ số đánh giá khoa học chuẩn hóa theo lĩnh vực được quốc tế thừa nhận như FWCI, CNCI và các chỉ số tương đương.
Chương trình áp dụng phương thức quản lý dựa trên kết quả đầu ra và tác động; thiết lập cơ chế đánh giá giữa kỳ và cuối kỳ để kịp thời điều chỉnh mục tiêu, nội dung, phương thức triển khai; chấp nhận rủi ro khoa học phù hợp với đặc thù nghiên cứu cơ bản, phân biệt rõ với vi phạm hành chính, tài chính.
Quyết định cũng nêu rõ việc giao mục tiêu khoa học trung và dài hạn cho các nhóm nghiên cứu mạnh; từng bước triển khai cơ chế cấp kinh phí theo gói gắn với quyền tự chủ, trách nhiệm giải trình và kết quả đầu ra; ưu tiên các cụm nhiệm vụ có khả năng hình thành nền tảng công nghệ lõi và chuyển tiếp sang phát triển sản phẩm công nghệ chiến lược.
Theo Quyết định, Chương trình PEBR được tổ chức triển khai trên nền tảng số quản lý khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo quốc gia nhằm phục vụ theo dõi, đánh giá, điều chỉnh chương trình và nâng cao tính minh bạch, trách nhiệm giải trình.
Quỹ Phát triển khoa học và công nghệ Quốc gia (NAFOSTED) là đơn vị chủ trì tổ chức thực hiện Chương trình PEBR. Quỹ có trách nhiệm xây dựng kế hoạch triển khai; ban hành quy chế quản lý; xây dựng bộ chỉ số đánh giá kết quả, hiệu quả đầu ra và tác động của chương trình; tổ chức công bố kế hoạch triển khai hằng năm; tiếp nhận, rà soát hồ sơ; thành lập các hội đồng khoa học và công nghệ để đánh giá, lựa chọn nhóm nghiên cứu, hướng nghiên cứu theo thẩm quyền.
Chương trình PEBR được tổ chức đánh giá giữa kỳ vào năm 2030 làm cơ sở điều chỉnh mục tiêu, quy mô và cơ chế thực hiện cho giai đoạn tiếp theo.
