Cẩn thận khi dùng thuốc trị bệnh sán

Sán lá gan và thuốc

Ở Việt Nam, sán gây bệnh ở gan gồm hai loại là sán lá gan lớn Fascioliasis và sán lá gan nhỏ Clonorchis.

Vòng đời sán lá gan có hai giai đoạn: Từ ấu trùng đến khi trưởng thành đẻ trứng ở vật chủ (người, chó, mèo). Từ trứng thành ấu trùng ở ốc sau đó ấu trùng thoát khỏi ốc ký sinh vào vật trung gian (nếu là Fascioliasis thường ở các loại rau ngổ, rau cải xoong, rau om, rau cần, ngó sen; nếu là Clonorchis thường ở dưới vây cá nước ngọt). Ăn rau sống, rau trộn, cá gỏi, cá nấu không chín là cơ hội để ấu trùng nhiễm vào vật chủ.

Trong thời gian ký sinh ở người, sán lá gan không xâm lấn nhu mô gan mà khi trưởng thành thường trú ở ống mật nhỏ và vừa, đôi khi có ở ống mật lớn, túi mật. Sự có mặt của sán gây tăng sản tế bào tuyến và phản ứng viêm quanh ống mật làm xơ hóa; các ống mật có thể giãn nở hay co thắt làm nghẹt. Các bệnh lý khác bao gồm sưng, viêm túi mật, sỏi mật, carcinoma ống mật; trong các trường hợp nặng còn thấy sán trong ống tụy, gây viêm tuyến tụy. Chúng đẻ trứng, trứng theo phân ra ngoài làm lây nhiễm. Chúng sống hàng chục năm trong cơ thể, có thể không biểu hiện gì, nhưng không phải là "chung sống hòa bình" mà rất nguy hiểm (gây bệnh mà ta không biết chính nó là thủ phạm, có khi gây bệnh dẫn đến tử vong như viêm túi mật, carcinoma ống mật).

Thuốc dùng trong điều trị bệnh sán lá gan

Praziquantel là dẫn xuất pyrazino-isoquinolein. Thuốc praziquantel được sán hấp thu nhanh, tăng tính thẩm thấu của màng tế bào, dẫn tới mất calci nội bào, làm co cứng và liệt hệ cơ của sán nhanh chóng; đồng thời da của sán trưởng thành xuất hiện các mụn nước rồi sau đó bị vỡ tung và phân hủy. Với người, praziquantel được hấp thụ nhanh, không lệ thuộc vào thức ăn, với tỷ lệ hấp thu cao 80%, đạt được nồng độ đỉnh sau khi uống từ 1-3 giờ, thời gian bán hủy khoảng 4 giờ, thải trừ trong 24 giờ đầu khoảng 72%, sau đó tiếp tục thải trừ trong vòng 4 ngày cho đến 80%, qua nước tiểu. Với cách hấp thu, tác dụng như vậy thuốc có hiệu quả trên sán và ít độc cho người.

Tuy vậy khi dùng cần chú ý: Thuốc gây chóng mặt buồn ngủ nên khi dùng trong vòng 24 giờ không được lái xe, điều khiển máy móc. Thuốc có gây một vài triệu chứng thần kinh nên phải cẩn trọng với người có tiền sử co giật. Thuốc gây sẩy thai ở chuột với liều quy ra gấp 3 lần ở người, khuyến cáo không dùng cho người có thai trong 3 tháng đầu của thai kỳ. Thuốc bài tiết một phần nhỏ qua sữa, người đang cho con bú thì trong vòng 72 giờ kể từ khi dùng thuốc không được cho trẻ bú (phải vắt sữa bỏ đi).

Một số sán khác và thuốc điều trị

Trong thực tế, ta có thể gặp một số trường hợp bệnh nhân nhiễm loại sán khác như sán bò (Taenia sagiata); sán lợn (Taenia solium); sán cá (Diphyllobothrium latum); sán lùn (Hymenolepis nana). Các loại sán này thường cư trú ở ruột, đôi khi ấu trùng (sán lợn) còn cư trú ở những vị trí khác.

Thuốc dùng là niclosamid với biệt dược quen thuốc yomesan.

Niclosamid là dẫn chất có clor của salicylanilid. Với sán, thuốc niclosamid ức chế sự sản sinh ra adenosin triphosphat (ATP), ức chế sự thu nhận glucose của sán, từ đó làm rối loạn quá trình chuyển hóa năng lượng. Quá trình này diễn ra trực tiếp trên đầu sán và các đoạn liền kề làm cho đầu và đoạn đó bị chết. Sau đó sán sẽ bị tống ra ngoài. Với người, thuốc niclosamid chỉ lưu lại chủ yếu ở ruột, thấm không đáng kể qua màng ruột. Với cách hấp thu và tác dụng như vậy thuốc diệt được các sán ở ruột ít gây độc cho người.

Tuy vậy, khi dùng cần lưu ý: Cho sán tiếp xúc tối đa với thuốc: Khi bị nhiễm sán, ruột thường có nhiều niêm dịch, ngay trước khi dùng thuốc nên uống nhiều dịch quả chua để làm loãng và giảm bớt niêm dịch, tạo điều kiện cho thuốc tiếp xúc với sán. Nếu bị táo bón nên làm sạch ruột trước khi dùng thuốc.

Tìm cách tống sán ra ngoài ruột: Sau khi đầu và đoạn liền kề của sán bị chết (2 giờ kể từ khi dùng thuốc, hoặc sau khi uống liều cuối nếu dùng nhiều lần) cần dùng thuốc tẩy (magne sulfat, natrisulfat) nhằm tống sán nhanh và nguyên con ra ngoài. Nếu không dùng thuốc tẩy thì theo nhu động ruột sán cũng bị tống ra ngoài thành từng đoạn nhỏ hoặc do tác động của enzym mà một phần các đoạn nhỏ đó bị tiêu hủy đi. Một thời gian sau khi dùng thuốc kiểm tra sẽ không thấy trứng và các đoạn sán trong phân nữa. Chỉ sau ba tháng, nếu có tái nhiễm mới kiểm tra thấy trứng sán trong phân. Việc tống sán ra khỏi ruột nhanh và nguyên con rất quan trọng khi chữa sán lùn và sán lợn: Với sán lùn chỉ 14 ngày sau, những đầu sán sống sót sẽ phát triển thành, chỉ khoảng 10 ngày sau, đã tìm thấy trứng sán trong phân. Với sán lợn, các đoạn sán phía dưới thường chứa đầy trứng, nếu không tống nhanh ra ngoài sẽ gây nhiễm ấu trùng sán lợn.

Khi dùng thuốc không uống rượu vì rượu làm thuốc thấm qua màng ruột, giảm tác dụng diệt sán, tăng tính độc cho người.

Thuốc dùng được cho người mang thai nhưng nên tránh hoặc đặc biệt lưu ý trong 3 tháng đầu thai kỳ. Chưa có thông tin về thuốc bài tiết qua sữa mẹ. Tốt nhất những ngày dùng thuốc không nên cho con bú (vắt sữa bỏ đi).

Cần chú ý, khi bị nhiễm sán phải xét nghiệm để biết chính xác bị nhiễm loại sán gì, và dùng thuốc theo chỉ định của bác sĩ.