Xẻ núi làm thủy điện

Mèo Vạc là huyện miền núi đặc biệt khó khăn của Hà Giang cũng như cả nước. Ðịa hình ở đây hiểm trở, địa chất vô cùng phức tạp, chủ yếu là đá vôi, vách đá tai mèo dựng đứng, nói như lời một cán bộ địa phương: "Vùng đất này con người sinh ra trong đá, sống trên đá và chết lại về với đá". Sông Nho Quế chảy qua giữa các vách núi dựng đứng, tạo nên cảnh quan hùng vĩ, đồng thời tạo nên tiềm năng thủy điện khá lớn. Qua một thời gian nghiên cứu, Tập đoàn Bitexco đã mạnh dạn đầu tư Nhà máy thủy điện Nho Quế 3 với tổng công suất 110 MW. Dự án nằm trong danh mục nguồn điện theo Quy hoạch điện VI (Tổng sơ đồ VI) đã được Thủ tướng Chính phủ phê duyệt và trong quy hoạch bậc thang thủy điện trên nhánh sông Nho Quế thuộc hệ thống sông Gâm, được Bộ Công nghiệp (nay là Bộ Công thương) phê duyệt. Công trình do Công ty cổ phần Bitexco-Nho Quế đầu tư xây dựng trên địa bàn năm xã Khau Vai, Lũng Pù, Sơn Vĩ, Cán Chu Phìn và Pả Vi thuộc huyện Mèo Vạc, tỉnh Hà Giang. Bộ Công thương đánh giá điều kiện kỹ thuật, thi công công trình này phức tạp và khó khăn bậc nhất trong các công trình thủy điện. Quá trình triển khai, chủ đầu tư đã nhận được sự ủng hộ tích cực của Chính phủ, lãnh đạo tỉnh Hà Giang, huyện Mèo Vạc và nhân dân địa phương, tạo mọi điều kiện giải quyết nhanh gọn các thủ tục liên quan và giải phóng mặt bằng.

Công trình có tổng mức đầu tư gần 3.000 tỷ đồng, khi hoàn thành, sẽ cung cấp cho lưới điện quốc gia hơn 507 triệu kW giờ điện. Sau hơn hai năm triển khai, vượt muôn vàn khó khăn, đến nay, các đơn vị đã hoàn thành 20 km đường giao thông, xây ba cầu tạm với tải trọng từ 60 đến 120 tấn phục vụ thi công, xây 12 km đường điện, lắp đặt ba trạm nghiền cát đá công suất 150 tấn/giờ và hai trạm bê-tông công suất 140 m3/giờ. Các đơn vị đang hoàn thành cơ bản đào hố móng công trình nhà máy chính, đổ 10 nghìn m3 bê-tông và đào 300 m hầm dẫn nước trong tháng 12 này. Chủ đầu tư và các nhà thầu quyết tâm phát điện tổ máy 1 vào quý III-2011. Hạng mục khó khăn nhất ở đây là thi công làm đường vào công trình. Các công nhân đã phải "cheo leo vách núi", như "lính sơn cước" để khoan, nổ mìn, phá đá, mở đường, gùi từng can dầu cho máy ủi, máy xúc... Ở đây, cát xây dựng trở thành "xa xỉ" bởi nếu chở từ dưới xuôi lên thì chi phí đội lên rất nhiều. Do đó, các nhà thầu phải chọn phương án nghiền đá thành cát, đắt gấp bốn đến năm lần. Mặt bằng chật hẹp nên khó triển khai đồng thời nhiều thiết bị thi công cơ giới. Tới đây, việc vận chuyển các thiết bị siêu trường, siêu trọng vào chân công trình sẽ rất khó khăn do địa hình phức tạp, đường đèo cheo leo, nhiều chỗ sạt lở, dưới là vực sâu, nhiều đoạn cua "tay áo" nguy hiểm, các cầu trên quốc lộ 4C từ thị xã Hà Giang đi Mèo Vạc đã xuống cấp. Chủ đầu tư đã kiến nghị tỉnh Hà Giang tu sửa cầu, đường phục vụ chuyên chở thiết bị, đồng thời kiến nghị Tập đoàn Ðiện lực Việt Nam (EVN) triển khai xây dựng gấp đường truyền tải điện 220 kV (Nho Quế-Cao Bằng) để kịp tiến độ phát điện tổ máy 1.

Thủy điện Nho Quế 3 có diện tích xây dựng 186,5 ha, liên quan 297 hộ với 1.867 nhân khẩu. Công tác đền bù, giải phóng mặt bằng (GPMB) đã được Hội đồng GPMB huyện Mèo Vạc do chủ tịch UBND huyện phụ trách, phối hợp chủ đầu tư vận động bà con dân tộc hiểu rõ lợi ích lâu dài của công trình, thực hiện tốt công tác bồi thường công khai, minh bạch, phương án tái định cư phù hợp, bảo đảm bà con đến nơi ở mới tốt hơn nơi cũ, phù hợp tập quán văn hóa và lối sống của đồng bào dân tộc. Thực tế, có nhiều hộ được "di vén": tái định cư từ chỗ thấp lên chỗ cao không xa (dưới 1 km). Ðiều đặc biệt ở Thủy điện Nho Quế 3 là mặc dù sông không rộng, lại chảy giữa các khe núi hẹp, song địa hình dốc, dung tích hồ chứa nhỏ (2,18 triệu m3) nhưng tạo được cột áp lớn cho tua-bin, do đó diện tích đất cho nhà máy không lớn, số hộ phải di dời vùng lòng hồ rất ít so với một công trình thủy điện tương đương công suất ở nơi khác. Ðịa phương và nhân dân rất ủng hộ nên dự án không gặp vướng mắc trong đền bù, GPMB. Hơn nữa, tại công trường, các đơn vị cũng chú trọng tạo điều kiện sử dụng lao động địa phương vào các công việc, dịch vụ thích hợp nên đã góp phần cải thiện đời sống của đồng bào. Từ khi triển khai đầu tư xây dựng công trình, Bitexco còn ủng hộ 600 triệu đồng cho nhân dân vùng bị thiên tai, các hộ nghèo, nạn nhân chất độc da cam, quỹ khuyến học... của tỉnh Hà Giang và huyện Mèo Vạc, góp phần giảm bớt khó khăn.

Ðến nay, tỉnh Hà Giang đã chấp thuận đầu tư 43 dự án thủy điện với tổng công suất 650 MW, trong đó lớn nhất là dự án Thủy điện Nho Quế 3, hằng năm sẽ đóng góp cho sản lượng công nghiệp của tỉnh hơn 320 tỷ đồng, nộp ngân sách địa phương 40-45 tỷ đồng/năm. Dự án này còn góp phần phát triển du lịch, văn hóa của Hà Giang với khu vực công viên địa chất Ðồng Văn (cao nguyên đá) đã đệ trình UNESCO hồ sơ di sản thế giới, chợ tình Khau Vai... bởi hiện nay, tuyến đường từ trung tâm huyện Mèo Vạc vào công trình dài hơn 20 km đang được khẩn trương thi công, nâng cấp. Những năm qua, Bitexco đã và đang đầu tư, góp vốn đầu tư 12 dự án thủy điện trên khắp cả nước như Nậm Mu, Sê San 3A, Bình Ðiền, Hố Hô, Nho Quế 1, Nậm Mức... với tổng công suất hơn 500 MW và tổng vốn đầu tư hơn 600 triệu USD. Trong số này, một số nhà máy đã đi vào hoạt động an toàn, ổn định và hiệu quả.

Bài và ảnh: TÙNG LÂM