Vốn cộng đồng cho dự án nghệ thuật

Có ba nhân tố tạo nên mô hình này: người khởi xướng dự án, những người ủng hộ và môi trường để kết nối các bên. Trên thế giới, gọi vốn cộng đồng đã tồn tại hàng chục năm, song hình thức này ở Việt Nam vẫn còn khá mới mẻ. Dù vậy, thời gian qua, nhiều dự án nghệ thuật ở nước ta đã thành hình dựa trên việc gọi vốn thông qua những nền tảng như Betado.com, Fundstart.vn, Comicola.com… Trong lĩnh vực xuất bản, thành công gọi vốn từ dự án truyền thuyết Long thần tướng đã mở đường cho nhiều ấn phẩm xuất hiện bằng phương thức này như Mật ngọt chết mèo, sách ảnh Bước vào thế giới của nhau, sách Dệt nên triều đại… Lĩnh vực âm nhạc đánh dấu sự thành công nổi bật của ban nhạc Ngọt khi thực hiện an-bum cùng tên. Ở lĩnh vực điện ảnh, việc gọi vốn sản xuất bộ phim Bạn cùng phòng đã mở ra hướng tiếp cận mới để hiện thực hóa ý tưởng của nhiều nhà làm phim trẻ. Cũng nhờ huy động vốn thành công, mới đây bộ phim này đã mang về Giải Đạo diễn trẻ phim ngắn xuất sắc nhất cho Nguyễn Lê Hoàng Việt, tại Liên hoan phim quốc tế Hà Nội lần thứ năm, năm 2018.

Thay vì sau khi hoàn thành tác phẩm nghệ thuật mới được đưa tới công chúng như phương pháp truyền thống, mô hình gọi vốn cộng đồng giúp tác phẩm được tiếp cận khách hàng ngay từ khi còn là ý tưởng. Công chúng quan tâm đến dự án chính là những nhà tài trợ, đóng góp kinh phí để tác phẩm ra đời. Theo các nghệ sĩ trẻ, ngày nay, sự phát triển của các phương tiện truyền thông giúp họ thuận lợi hơn trong tìm kiếm, tiếp cận nhà tài trợ phù hợp cho các dự án nghệ thuật; song cũng dễ bị đơn vị tài trợ chi phối, khó giữ được ý tưởng nghệ thuật ban đầu. Tuy nhiên, với việc gây quỹ từ cộng đồng, cá nhân hay đơn vị nào hiểu, thích dự án mới ủng hộ, cho nên người sáng tạo có thể yên tâm theo đuổi mục tiêu sáng tạo của mình. Đây cũng là cách đưa công chúng tham gia vào quá trình sáng tạo, nắm được từng bước đi, tiến trình hoàn thành của dự án; từ đó, người sáng tạo cũng có thể đo lường mức độ đón nhận của cộng đồng đối với dự án của mình và có những điều chỉnh nhất định. Gọi vốn cộng đồng chính là cánh cửa giải phóng ý tưởng, chắp cánh để những dự án văn hóa nghệ thuật tìm đường đến với khán giả.

Với tốc độ phát triển nhanh, mạnh của công nghệ và thiết bị di động, Việt Nam được đánh giá là thị trường trẻ, năng động và đầy hứa hẹn của phương thức nêu trên. Tuy vậy, mô hình này không dễ dàng mang đến thành công, bởi tiềm chứa không ít rủi ro. Yếu tố góp phần quyết định hiệu quả từ gọi vốn cộng đồng là uy tín, danh tiếng của nhà sản xuất, người đứng ra kêu gọi vốn, tính hấp dẫn, khả thi của dự án cũng như công tác truyền thông tốt. Thực tế, phần lớn những dự án thực hiện mô hình này ở nước ta đều là của những nghệ sĩ trẻ chưa thật sự có nhiều dấu ấn, nên dù có ý tưởng mới lạ, độc đáo cũng gặp không ít khó khăn. Không ít nghệ sĩ lúng túng trong hoạch định lộ trình thực hiện dự án, quyền lợi cho những người được huy động vốn nên không thu hút được tài trợ. Điều này lý giải tại sao thời gian qua, bên cạnh những dự án thành công, không ít dự án phải dừng giữa chừng vì không huy động đủ vốn. Đơn cử, phim Nếu một ngày và an-bum âm nhạc Cổ tích, hai dự án gọi vốn từ nền tảng Fundstart được đánh giá khá cao nhưng việc huy động vốn thất bại.

Ở Việt Nam, còn ít người biết đến hình thức gọi vốn cộng đồng cho nên vẫn hoài nghi về tính khả thi, mức độ hiệu quả của những dự án mới. Họ không có gì bảo đảm để sau khi ủng hộ, sản phẩm sẽ được người gọi vốn cho ra đời và đưa đến tay cộng đồng như đã hứa. Trong khi cơ quan chức năng cũng chưa có hình thức quản lý đối với việc thực hiện những dự án để bảo vệ quyền lợi các bên, nên crowdfunding vẫn còn nhiều rào cản để thật sự phát triển và hiện mới chỉ phù hợp cho những dự án nghệ thuật cần nguồn kinh phí nhỏ. Vì vậy, bên cạnh yêu cầu người gọi vốn phải đưa ra được ý tưởng sáng tạo, khả thi, hấp dẫn, có tính cạnh tranh và kế hoạch thực hiện cụ thể, còn cần hành lang pháp lý phù hợp. Cùng với đó là những chính sách nhằm khích lệ, tạo điều kiện cho các cá nhân, tổ chức tham gia góp vốn. Cần hoàn thiện hơn những nền tảng gọi vốn để hỗ trợ tối đa người gọi vốn trong việc kết nối cộng đồng, theo dõi tiến trình thực hiện dự án, bảo đảm trách nhiệm, quyền lợi của các bên liên quan…