Không chỉ là “việc nhà”
Hai cuốn sách “Các tác giả dòng văn Nguyễn Huy Trường Lưu” và “Nguyễn Huy Quýnh - Cuộc đời và thơ văn” vừa ra mắt là thành quả của quá trình xây dựng, sưu tầm, bổ sung tư liệu công phu của các nhà khoa học, nhà nghiên cứu trong suốt một thời gian dài.
Cuốn sách “Các tác giả dòng văn Nguyễn Huy Trường Lưu” (NHTL) được chia làm hai phần chính: khảo luận tiểu sử - sự nghiệp các tác giả dòng văn NHTL và tuyển chọn tác phẩm của các tác giả dòng văn NHTL.
Phần nghiên cứu tiểu sử - sự nghiệp các tác giả dòng văn NHTL, nhóm tác giả bổ sung thêm phần hậu duệ, làm rõ thêm ở một số điểm mà trước đây hoặc bị né tránh hoặc chưa tường tận, như phần viết về Nguyễn Huy Tự quãng 1774 đến 1779, là quãng ông tham gia chiến trận ở Phú Xuân và quãng làm việc với nhà Tây Sơn (1788 - 1790) …
Phần tuyển chọn tác phẩm giới thiệu những tác phẩm mới phát hiện, phiên dịch hoặc những tác phẩm đã được công bố rải rác trên các ấn phẩm theo các thể loại nhất định, qua đó cho thấy tính kế thừa, sáng tạo của các tác giả trong dòng văn. Có những tác phẩm còn tồn nghi hoặc có sự lẫn lộn giữa các tác giả, nhóm tác giả mạnh dạn lựa chọn và giới thiệu và chờ đợi sự chỉ chính của các nhà nghiên cứu và bạn đọc. Đối với các tác giả mà số lượng tác phẩm mới sưu tầm được ít, giới thiệu những bài thơ, văn, trướng... đã có, những điều mới tìm hiểu được về tiểu sử của tác giả cũng như những tư liệu ở nhà thờ cùng các câu đối, biển gỗ sơn son thếp vàng, sắc phong, tờ trát, bẩm... Tư liệu viết Hán Nôm cổ nhất hiện đã tìm được mới chỉ có từ năm 1693.
Trong số các tác giả dòng văn Nguyễn Huy Trường Lưu, Nguyễn Huy Quýnh nổi lên như một bác học đa tài, đa nghệ. Cuốn sách “Nguyễn Huy Quýnh - Cuộc đời và thơ văn” giới thiệu đến người đọc thơ văn Nguyễn Huy Quýnh, cung cấp thêm tư liệu cho việc nghiên cứu, đánh giá về tác giả Nguyễn Huy Quýnh nói riêng và về “Trường Lưu văn phái” nói chung. Trong đó, tác phẩm Quảng Thuận đạo sử tập của TS Nguyễn Huy Quýnh viết về địa chí các tỉnh miền Trung và miền Nam xứng đáng là một trong những tác phẩm địa chí tiêu biểu trong thời kỳ phong kiến có đóng góp về mặt địa dư, phong tục, lịch sử và cả góc độ quân sự. Tác phẩm này, hiện mang tính thời sự và rất có ý nghĩa như là một bằng chứng không thể chối cãi về lãnh thổ đất nước trong đoạn ông viết về đảo Lý Sơn và về “hải đội” Hoàng Sa.
Nói về hai tập sách mà mình cùng các nhà nghiên cứu biên soạn, ông Nguyễn Huy Mỹ - hậu duệ của dòng họ Nguyễn Huy Trường Lưu cho biết, từ những năm bảy mươi thế kỷ trước cho đến nay, các chú các bác trong họ đã cố gắng sưu tầm tư liệu, biên dịch gia phả. Các tư liệu và sách vở sưu tầm được cùng các phần biên soạn, các ông hoặc con cháu của các ông, đều gửi cho ông Mỹ và vào những dịp gặp gỡ, ông được họ hoặc kể cho nghe thêm chuyện, hoặc lý giải những mà điều ông chưa rõ, trong quãng hơn 20 năm, từ năm 1963 tới cuối 1984.
“Từ đầu năm 1985 tới nay, tôi cố gắng hơn trong việc tìm kiếm tư liệu, nghe và lý giải một số truyền ngôn, trao đổi với các chuyên gia, và cũng về Trường Lưu nhiều hơn. Một điều canh cánh trong lòng tôi suốt từ đó đến nay là cần soạn một cuốn sách về dòng họ Nguyễn Huy ở Trường Lưu để không phụ lòng mong muốn của các chú, các bác và của cha tôi. Ngoài mong muốn nói trên, chúng tôi cũng mong được cung cấp tư liệu cho các nhà nghiên cứu văn hóa, văn học, cho những ai muốn tìm hiểu về làng văn hoá Trường Lưu, về “Hồng Sơn văn phái” – ông Nguyễn Huy Mỹ chia sẻ.
Theo nhà nghiên cứu Thái Kim Đỉnh, chữ “Hồng Sơn văn phái” được hiểu là “văn phái” (dòng văn) của hai họ Nguyễn ở núi Hồng, do ảnh hưởng qua lại, tính kế tiếp tương đồng giữa các tác phẩm của các tác giả hai họ Nguyễn Huy Trường Lưu và họ Nguyễn Tiên Điền mà ta có thể nghiên cứu như nghiên cứu một “dòng văn”.
Đánh giá về hai cuốn sách này, PGS. TS Trần Ngọc Vương cho rằng: “Công trình nghiên cứu này chắc chắn là điểm khai thác sâu để tìm hiểu logic sự phát triển của nền văn hoá, văn học Việt Nam, hướng tiếp cận khá hữu ích, hứa hẹn để có thể đưa những kiến giải cho sự phát triển văn học”.
Khoảng trống trong nghiên cứu văn hoá dòng họ
PGS. TS Trần Ngọc Vương cho rằng, tại Việt Nam, nghiên cứu dòng họ đã bị lãng quên trong cả một thời kỳ dài. Nếu có thì cũng do con em dòng họ tự làm, không ai khuyến khích. Trong khi trên thế giới, ngành phả học có lịch sử từ rất lâu đời, được duy trì như một chuyên ngành tương đối liên tục trong vài ba thế kỷ, có những thành tựu cả về lý thuyết lẫn thực tế.
PGS. TS Trần Ngọc Vương cũng cho biết thêm, thời gian gần đây, chúng ta đã khôi phục lại một loạt hoạt động lễ hội, di tích lịch sử… gắn với các danh nhân. Đề cao danh nhân không thể tách rời khỏi các dòng họ, tu tạo di tích, sưu tầm hiện vật, tổ chức hội thảo đánh giá lại nhân vật lịch sử… Trên thực tế, những hoạt động này nhờ vào công sức của con em các dòng họ. Việc phục hồi tương đối tự phát nhưng cũng bền bỉ.
“Cho đến nay việc nghiên cứu dòng họ vẫn là vấn đề cực kỳ lớn, cần có sự quan tâm đầy đủ hơn nữa. Vì mang tính tự phát nên chưa có thành tựu nào mang tính lý thuyết và không có tổng kết nghiêm túc. Trong lĩnh vực văn hoá hạn chế rất rõ. Nghiên cứu về mặt tích cực đã đành, phải nghiên cứu những mặt trái của dòng họ. Nếu chỉ nhìn mặt tích cực không thôi cũng rất nguy hiểm” – PGS. TS Trần Ngọc Vương nói.
GS Vũ Thế Khôi nhìn nhận: “Không có một nghiên cứu nào có thể đứng vững được nếu không có tư liệu gốc. Bây giờ chúng ta phải đi nhặt nhạnh từng chứng cứ một, từng mảnh bia, từng câu đối, bài thơ lưu lạc đâu đó… ghi lại để sau này các nhà nước còn có tư liệu để làm việc, không có nói suông với nhau hết”.
GS Vũ Thế Khôi cũng cho biết, những tư liệu này đang tản mát ở trong dân gian, nằm trong văn bản, trong các bản gia phả… Đất nước ta trải qua nhiều dâu bể, tư liệu gốc của các dòng họ đều có liên quan đến lịch sử, văn hoá, xã hội bị thất lạc rất nhiều, tìm lại rất khó.
Là người rất tâm huyết với việc nghiên cứu văn hoá dòng họ, khi hai tập sách về dòng họ Nguyễn Huy Trường Lưu xuất bản, GS Vũ Thế Khôi bày tỏ: “Tôi rất mừng vì ở một làng quê nào đó, vẫn có những người làm một việc rất có ý nghĩa với văn hoá dân tộc, là sưu tầm lại những tư liệu ở các địa phương, của dòng họ. Cái điều mình tưởng như đơn độc lại hoá ra đã có những người làm trước mình và làm rất cẩn trọng, công phu”.
Nhưng số dòng họ làm được điều này thì chưa phải là nhiều. Dòng họ Phan Huy ở xã Thạch Châu – Lộc Hà – Hà Tĩnh, một dòng họ văn hóa của thế kỷ 18 và 19, mở rộng ra cả Bắc Hà là một ví dụ. Dòng họ này là nơi sản sinh ra các tên tuổi lớn như: Phan Huy Cận, Phan Huy Ích, Phan Huy Chú, Phan Huy Ôn, Phan Huy Quát, Phan Huy Lê… Hiện ở thôn Thanh Tân có nhà thờ Phan Huy từ thế kỷ 18 – Di tích văn hóa lịch sử cấp quốc gia. Nơi đây còn lưu giữ 22 sắc phong của các triều đại cho những người con của dòng họ đỗ đạt cao và có công với nước. Ông Phan Huy Xương - người rất tâm huyết với việc lưu giữ những tư liệu về dòng họ cũng trăn trở: “Mới đây bác Phan Huy Lê vừa dày công làm lại được cuốn gia phả dòng họ Phan Huy, lấy tư liệu từ cuốn gia phả bằng chữ Hán Nôm từ thời trước và cho đến nay. Nhưng để có những công trình nghiên cứu mang tính hệ thống, hồ sơ tư liệu về dòng họ thì đáng tiếc, dù rất muốn chúng tôi vẫn chưa thể làm được. Vì dòng họ Phan Huy rất lâu đời, tư liệu đồ sộ và bị tản mát”.
Hai cuốn sách về dòng họ Nguyễn Huy Trường Lưu ra đời là thêm những cứ liệu lịch sử, văn hoá quan trọng. Nhưng đến bao giờ việc nghiên cứu về văn hoá dòng họ được chú trọng, được hệ thống, tổng kết để soi chiếu vào lịch sử? Cho đến lúc đó, cách duy nhất để khai thác mạch ngầm này vẫn là con cháu các dòng họ tự “bơi” ngược về nguồn cội…
