Hôm nay, ngày 27-2, tức mồng 9 tháng Giêng năm Ất Mùi, UBND huyện Tuy An tổ chức Hội đua ngựa truyền thống Gò Thì Thùng xã An Xuân năm 2015. Hội đua ngựa Gò Thì Thùng xã An Xuân năm nay có 32 ngựa (kỵ mã) đến từ các xã An Xuân, An Hiệp, An Cư, An Lĩnh và An Thọ tham gia, trong đó xã An Xuân có 20 kỵ mã; người điều khiển ngựa (kỵ sĩ) trẻ nhất thuộc về em nguyễn Văn Dương (18 tuổi) và kỵ mã lớn tuổi nhất thuộc về ông Nguyễn Chi (68 tuổi) cùng ở xã An Hiệp. Với thể thức thi vòng tròn một lượt (bốn kỵ mã) với tám lượt đua, mỗi lượt chọn một kỵ mã về nhất vào thi đấu bán kết, chung kết. Kết quả, kỵ mã số 2 và kỵ sĩ Lê Văn Thu của xã An Hiệp giành giải Nhất hội đua.
Cũng như mọi năm từ mờ sáng, khi sương mù còn giăng kín những con đường dẫn về xã An Xuân, tiếng người, tiếng xe các loại đã nghe rộn ràng khắp một vùng đồi núi trập trùng. Khi mặt trời đã lên khỏi ngọn núi, trường đua đã chật kín người đến xem hội. Mọi người từ già đến trẻ đều nô nức đến thật sớm, chọn chỗ đứng thật tốt để thưởng thức những màn tranh tài vui nhộn của cuộc đua ngựa đầy hứng khởi trong những ngày đầu xuân.
Ông Võ Chín, Trưởng thôn Xuân Thành, xã An Xuân - một trong những người đầu tiên phát động ngày hội đua ngựa và giờ đã trở thành “huấn luyện viên” không chuyên của những “kỵ mã” trẻ trong làng cho biết, chẳng rõ hội đua ngựa ở đây có tự khi nào, người già trong làng thì bảo đua ngựa có trước thời Pháp thuộc. Rồi qua hai cuộc chiến tranh, nên nhiều năm gián đoạn. Sau giải phóng 1975, người dân trong xã tự phát khôi phục lại, đến đầu những năm 80 (thế kỷ trước), Hội đua ngựa Gò Thì Thùng chính thức được huyện Tuy An đề nghị và Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch thống nhất ghi danh vào các lễ hội truyền thống và ngày thi cũng chính thức được ấn định vào ngày mồng 9 tháng Giêng hằng năm.
Nét độc đáo của hội đua ngựa ở An Xuân là sự dân dã, chân quê đầy ngẫu hứng. Trường đua thực ra là một khu gò đồi rộng lớn, bằng phẳng nằm trong di tích lịch sử quốc gia địa đạo Gò Thì Thùng. Địa phương huyện Tuy An đã huy động nhân công giăng dây, cắm cọc tạo một vòng tròn lớn với hai hàng rào, thành một đường đua rất rộng để người xem có thể quan sát toàn bộ chặng đường đua. Ngựa tham gia cuộc đua chủ yếu là ngựa cái, chuyên thồ nông sản của người dân địa phương. Các “kỵ mã” chính là những nông dân chính hiệu tại các xã trong huyện. Tuy cuộc đua mang tính không chuyên, nhưng không khí trường đua ngày càng nóng lên qua những vòng đấu loại hấp dẫn, đầy kịch tính. Tiếng trống giục, tiếng vỗ tay, tiếng hò reo cổ vũ đã làm cho cuộc đua tăng thêm sức nóng.
Nằm ở độ cao 440 m so với mặt nước biển, Gò Thì Thùng là vùng đồi rộng hàng trăm ha, tương đối bằng phẳng, khí hậu mát mẻ. Nhờ địa hình núi đồi hiểm trở nên trong cuộc kháng chiến chống Mỹ cứu nước, đây là căn cứ cách mạng vững chắc của quân dân Phú Yên. Ngoài hệ thống đường hầm chính và các đường nhánh dài 2km, sâu 5m, địa đạo Gò Thì Thùng còn có hệ thống giao thông hào chằng chịt dài 10km, tạo nên một trận địa liên hoàn, kiên cố. Từ công trình quân sự này, đã làm nên những trận đánh lớn với chiến thắng vang dội trong chiến dịch mùa khô năm 1966.
Trong những năm kháng chiến, vùng đất An Xuân trở thành căn cứ cách mạng nên hội đua ngựa không thể duy trì vì hầu hết ngựa của nhân dân đều tham gia tải gạo, muối lên vùng căn cứ nuôi bộ đội. Sau ngày giải phóng đất nước, ngựa lại tiếp tục gắn bó với người dân các xã miền núi thồ nông sản từ nương rẫy về nhà, đến chợ và cuộc đua ngựa cứ ngày một phát triển thành ngày hội truyền thống khắp vùng.
Phó chủ tịch UBND huyện Tuy An, Phạm Ngọc Thanh cho biết, mấy năm gần đây hội đua ngựa truyền thống Gò Thì Thùng đã phát triển thành một trong bốn lễ hội quy mô cấp tỉnh diễn ra trên địa bàn huyện. Di tích lịch sử địa đạo Gò Thì Thùng cũng được tỉnh đầu tư trùng tu, nâng cấp. Mọi người đến tham quan di tích cũng đồng thời xem hội đua ngựa, do vậy ngày hội ngày càng đông khách thập phương tham gia. Hội đua năm nay có sự chuẩn bị khá chu đáo, chất lượng, kỹ thuật đều có sự phát triển. Công tác an ninh trật tự, an toàn cuộc đua đều được bảo đảm, tạo niềm phấn khích cho một năm mới an lành, thịnh vượng.
