Từ thị trấn Ea Knôp rẽ phải theo đường vào hồ chứa nước Krông Pắc Thượng, đến trụ sở UBND xã Cư Prông và đi tiếp tám km nữa là đến buôn M'Um. Xe chuyển bánh, bon bon trên đường nhựa rải thảm bê-tông rất đẹp, nhiều người trầm trồ: "Sao ở vùng này có con đường đẹp thế!". Hai bên đường, nhà cửa xây dựng rất đẹp, toàn nhà xây, mái lợp tôn lạnh hoặc ngói đỏ tươi như một lời khẳng định về một vùng quê trù phú đang từng ngày đổi thay.
Năm 1985, sau khi học xong cao đẳng sư phạm, tôi được điều về công tác tại Trường phổ thông cơ sở 333, đóng trên địa bàn thị trấn Ea Knôp bây giờ. Thời ấy nhà cửa còn thưa thớt, chủ yếu nhà tranh vách đất của các hộ công nhân nguyên là bộ đội thuộc Sư đoàn 333, Quân khu 5 chuyển qua Bộ Nông nghiệp để làm kinh tế, đổi tên thành Xí nghiệp liên hợp 333 đóng quân trên địa bàn các huyện: Krông Pác, Krông Búc, M'Ðrắc thuộc tỉnh Ðác Lắc và huyện Vạn Giã, tỉnh Khánh Hòa. Con đường nhựa bê-tông hôm nay, trước đây là con đường ủi tạm xuyên qua các cánh rừng già nguyên sinh, cây cối rậm rạp với hai con dốc gập ghềnh là Dốc Ðất và Dốc Ðá vô cùng nguy hiểm cho các loại phương tiện khi qua đây.
Ðó là ngày trước, còn hiện tại mở ra trước mắt chúng tôi là những cánh đồng lúa nước mới vào vụ gieo trồng xen cánh đồng màu nối liền đến triền đồi; bắp, đậu các loại xanh mượt mà trải dài đến hết cả tầm mắt. Xe leo qua đỉnh đèo là xuống một thung lũng rộng lớn, bốn phía núi cao bao bọc. Trời đổ mưa, những hạt mưa nặng dần làm dãy núi phía đông cao sừng sững, xanh ngắt bồng bềnh trong mây. Thung lũng giờ không còn những đồi cỏ gianh mà đã thành nương rẫy cả. Dưới thung lũng như một lòng chảo lớn, những ngôi nhà xây cấp bốn xen lẫn những ngôi nhà sàn được lợp ngói hoặc tôn lạnh lấp lánh trong mưa. Cả thôn không còn ngôi nhà nào lợp cỏ gianh hay lá mây. Lưng chừng đèo, một chiếc xe tải lớn đang nặng nề leo qua con đường lầy từ ngang triền đồi ra đường lớn, trên thùng chất đầy khoai mì. Anh cán bộ Phòng Văn hóa - Thông tin huyện thông báo:
- Cán bộ xã đã vào trước, đang đợi ta trong buôn rồi!
Xe chạy mãi đến hết đường, phía trước, một thanh niên còn khá trẻ chạy xe máy đến:
- Em là cán bộ xã đang đợi các anh, thấy xe chạy qua, vẫy mãi mà các bác không dừng. Mời các bác lại nhà trưởng buôn, chỗ dựng cái xe máy hon-đa AB đỏ kia kìa.
Nhà trưởng buôn mái ngói, sàn ván, vách ván có bốn gian làm phòng khách, hai gian phía sau làm buồng ngủ. Trong phòng có giàn hát ka-ra-ô-kê, máy thu hình mầu 21 in đặt trong tủ đứng kiểu mới và bộ xa-lông đồ sộ. Vợ chồng chủ nhà ra tận đầu cầu thang đón khách. Ông chồng cụt bàn tay phải cho nên đưa tay trái ra bắt, người mảnh khảnh, tuổi trạc gần 50. Bà vợ còn trẻ so với chồng cũng ra chào khách. Anh cán bộ xã giới thiệu đó là ông Trưởng buôn Y Bhăm Bya và vợ là H'Thuận Niê, Chủ tịch Hội Phụ nữ xã Cư Prông. Mở đầu câu chuyện, Trưởng buôn Y Bhăm cho biết, buôn M'Um có 35 nóc nhà, 40 hộ, 197 nhân khẩu. Toàn buôn có hai người Kinh là phụ nữ lấy chồng về đây còn lại là người Ê Ðê. Hiện nay buôn vẫn còn hộ nghèo nhưng thuộc diện nghèo theo tiêu chí mới. Nguyên nhân còn nhiều hộ nghèo do sinh nhiều con, ít sức lao động và thiếu đất canh tác, nhưng nhìn chung vẫn đủ ăn quanh năm. H'Thuận nói thêm vẻ tự hào:
- Trong buôn nhà nào cũng có máy thu hình, có điện lưới quốc gia rồi đấy.
- Buôn mình định cư ở đây lâu chưa? Hình như trước kia ở phía bên kia suối Ea Sal chứ không phải ở đây - Tôi hỏi.
H'Thuận tròn xoe mắt nhìn tôi, hỏi lại: "Sao anh biết?", còn ông Y Bhăm trả lời:
- Buôn cũ ở chỗ trụ sở UBND xã đóng bây giờ, năm 1962 bọn Mỹ - ngụy dồn dân lập ấp chiến lược, bắt nhân dân về nhốt ở xã Krông Jin, quận Khánh Dương. Sau giải phóng tình hình còn phức tạp, cho nên mãi năm 1985, dân mới lên đây làm rẫy, rồi ở lại lập buôn bên suối dưới chân núi và sau mới chuyển ra đây - Rồi ông hỏi lại: Sao anh biết buôn cũ?
- Tôi dạy học ở huyện M'Ðrắc từ năm 1977 đến năm 1983 mới đi học, học xong chuyển về công tác ở huyện Ea Kar và cũng có dạy học ở đây.
- Ôi!... Thầy Chiến! - H'Thuận đứng bật dậy, reo lên nắm lấy tay tôi - Em nè thầy, hồi thầy về dạy, em và H'Loan hay đi theo thầy với cô Tường cùng quê với thầy đấy, thầy nhớ không?
- H'Loan có nước da trắng, mặt tròn ở buôn M'Um, gần nhà cô giáo H'Ni?
- Ðúng đó. Vừa gặp thầy giáo em đã thấy ngờ ngợ như gặp ở đâu, quen lắm mà chưa nhận ra. Thầy giáo vẫn trẻ thế, chúng em già hết rồi!
Thật bất ngờ khi gặp lại cô học trò nhỏ bé ngày xưa, nay đã là một cán bộ xã, mọi thứ đã thay đổi, chỉ riêng đôi mắt và nụ cười thì không lẫn vào đâu được. Thời ấy tôi là thành viên trong đoàn 18 giáo sinh Thanh Hóa được điều về huyện M'Ðrắc công tác. Chúng tôi ngày lên lớp dạy học, tối về thay nhau ôm súng tuần tra, canh gác, sẵn sàng chiến đấu chống lại bọn Phun-rô tập kích. Năm học 1977 - 1978, tôi và cô Viên Thị Tường được cử đi dạy lớp ba và lớp hai mở tại buôn M'Um. Trường lúc ấy chỉ dựng tạm bằng tre nứa, lợp cỏ gianh. Học trò vừa học nói tiếng phổ thông, vừa học chữ; còn thầy giáo, cô giáo vừa dạy chữ vừa học lại tiếng dân tộc vùng này. Giờ ra chơi, mấy em gái chạy về nhà, mang chuối, ổi, khoai mì nướng ra mời thầy giáo, cô giáo ăn, vui lắm. Thấm thoắt thế mà đã gần 37 năm rồi. Nhiều thầy giáo, cô giáo ngày ấy, người còn, người mất và nhiều người tiếp tục bám trụ lại và giờ đã là những cán bộ chủ chốt của huyện. Có thể nói, thế hệ chúng tôi ngày ấy đã dành trọn vẹn tuổi thanh xuân tươi đẹp nhất cho vùng đất cao nguyên. Một thời gian khổ, một thời khó khăn cuối cùng cũng đã qua đi, những thầy giáo, cô giáo và học sinh chân đất học trong lớp mái gianh vách đất khi xưa nay đã viết nên trang sử mới ở vùng đất mới.
H'Thuận xúc động cho biết:
- Kinh tế buôn em so với mặt bằng chung các buôn trong xã thì chưa cao vì cả buôn mới có 12 ha lúa nước hai vụ, hơn 20 ha trồng khoai mì. Tuy còn thiếu thốn vì thiếu đất canh tác, nhưng dù có thế thì dân trong buôn cũng không phá rừng thầy giáo ạ.
Nghe H'Thuận nói càng thấy được những nỗ lực của xã hội nói chung và từng chi bộ, từng cán bộ thôn, buôn nói riêng trong việc vận động đồng bào cùng chung tay giữ rừng; nhưng chắc chắn sẽ còn nhiều cam go thử thách và rất cần các cơ quan chức năng chung sức. Ba hướng bắc, đông, nam của buôn M'Um được núi cao bao bọc, trên núi vẫn còn một mầu xanh ngắt của đại ngàn, tôi hiểu đó là công sức rất lớn của người dân nơi đây. Nhận từ tay H'Thuận chùm quả chôm chôm mời, khi bóc vỏ để lộ ra mầu vàng nâu như mật ong rừng để lâu ngày, ăn có vị chua chua, ngọt ngọt đúng là đặc sản của đất rừng nơi đây. Các con của H'Thuận hái từ rừng về để dành ăn dần, và H'Thuận, cô học trò của tôi hôm nay mang mời thầy giáo cũ thưởng thức để nhớ lại một thời không thể nào quên.
Buôn M'Um, nay vẫn chỉ có một con đường duy nhất chạy từ hướng tây qua đông ở chính giữa buôn. Hai bên đường là những ngôi nhà sàn dài lợp ngói, lợp tôn thay cho mái lá mây, cỏ gianh thuở trước. Buôn khá sạch sẽ vì dân trong buôn không thả rông gia súc. Quanh các mái nhà sàn ấy, bóng cây xoài, cây mít rợp mát. Nhiều gia đình đã làm chuồng nuôi bò xa nhà, bảo đảm vệ sinh. Già làng Y Gút còn có tên gọi thân mật là Ma Tiêm nói với tôi:
- Gần một nửa các hộ trong buôn có xe máy, cánh thanh niên thì nhiều đứa có di động, nhà nghèo cũng có một hai con bò, nhà khá hơn có năm con. Các cháu đến tuổi được đến lớp đi học chữ, phong tục cúng bến nước hằng năm vào ngày mồng bốn tháng một vẫn duy trì thường xuyên; mọi người bảo nhau sống hòa thuận, thế là vui rồi.
Người dân trong buôn M'Um có cuộc sống rất riêng, không sôi động ganh đua làm giàu như các xã trong vùng; họ giúp đỡ nhau trong công việc và cuộc sống. Một vùng quê thanh bình, êm ả đến khác lạ. Theo Chủ tịch HÐND xã Cư Prông Lưu Thị Thủy, dân buôn M'Um không nghèo, nhưng hiện tại cũng chỉ tự lo được đủ ăn. Xã đã từng đưa cây giống, rồi con giống như: bò, lợn, gà, vịt... vào hỗ trợ, rồi vận động cho vay tiền ngân hàng để đầu tư sản xuất, nhưng nhiều khi người dân vẫn quen với tập tục cũ, cho nên sản xuất còn chưa phát triển nhanh như nhiều cụm dân cư khác trong xã. Nhiều khi cũng là do thói quen, tập tục cũ vẫn còn, cho nên để đưa đời sống của người dân buôn M'Um đi lên và phải trở nên khá giả, giàu có, cán bộ xã đang ngày đêm vận động bà con thay đổi tư duy, phương thức sản xuất và cơ cấu kinh tế. Cách chăn nuôi, sản xuất cũ thì không thể duy trì, cần có sự thúc đẩy ngay từ lớp trẻ để họ biết làm giàu và thích làm giàu bằng con đường chính đáng của vùng quê mình, từ đó nâng cao mức sống cho gia đình và bản thân.
Hai vợ chồng H'Thuận cũng nói nhiều chuyện với chúng tôi về sản xuất, làm ăn kinh tế rồi cả chuyện giữ gìn phong tục, văn hóa dân tộc. Những giá trị truyền thống của cộng đồng vẫn được giữ như lời chị H'Thuận kể: "Ngày 4-1 hằng năm, người dân buôn M'Um vẫn có tục cúng bến nước tại suối Ea Sal. Mọi người có mặt từ buổi sáng đông vui và đoàn kết, cùng biểu diễn, nghe cồng chiêng và uống rượu cần. Buổi trưa thì về nhà già làng Y Gút Byă cúng tỏ lòng biết ơn bến nước, cầu mong cuộc sống yên vui, nhắc nhở tình đoàn kết, yêu thương trong buôn làng, rồi tổ chức ăn uống và tiếp tục biểu diễn cồng chiêng". Tôi vẫn nhớ mãi câu nói khá hình tượng của H'Thuận buổi chiều hôm ấy ở buôn M'Um về bến nước của người Ê Ðê, nhất là về những dải rừng già, môi trường sống không thể thiếu và là điều kiện để hình thành văn hóa của vùng đất cao nguyên:
- Núi Chư Pal cao lắm, rộng lắm, nó là dãy Chư Yang Sin kéo dài ra; nhưng dù cao, dù rộng đến đâu cũng có giới hạn nhất định. Nếu ta không biết gìn giữ, bảo vệ thì rừng sẽ mất đi. Rừng mất đi, các dòng suối sẽ khô cạn, và nước sẽ không còn thì lấy đâu ra bến nước để thờ cúng.
Cái lý lẽ đó của người Ê Ðê nơi đây quả đáng để suy nghĩ. Tạm biệt cô học trò nhỏ ngày nào, tạm biệt buôn M'Um, tôi thầm mong những người dân buôn M'Um sẽ biết làm giàu một cách chính đáng, nhưng vẫn giữ được rừng, giữ được nét văn hóa đặc trưng truyền thống dân tộc của người Ê Ðê để lưu lại cho các thế hệ mai sau. Ðiều đó quý giá lắm và ai cũng đều hy vọng như thế!
