NHU CẦU VĂN HÓA CỦA NHÂN DÂN
- Thưa ông, khởi đầu năm mới, trẩy hội mùa xuân là nét đẹp không thể thiếu của người Việt và có phải bây giờ cuộc sống phát triển, người dân có nhu cầu đi chơi nhiều hơn?
- Cha ông ta thường nói: “Tháng Giêng là tháng ăn chơi”, nhưng thực tế không chỉ có tháng Giêng, mà ở đồng bằng Bắc Bộ, các hội làng bắt đầu từ Tết kéo dài đến tháng tư. Có những hội làng vào mùng 1, mùng 2 Tết, những hội cuối cùng vào tháng tư như hội làng Phù Đổng, lúc đó đã là mùa hè. Các làng xã Bắc Bộ thay nhau mở hội, và người người nô nức trẩy hội du xuân. Trẩy hội mùa xuân là một sinh hoạt văn hoá của cộng đồng làng xã được truyền từ đời này sang đời khác.
Nhiều hội làng có một thời gian dài đứt đoạn vì chiến tranh hay vì nhận thức chưa đúng vai trò của đời sống tâm linh và hoạt động văn hóa này. Tuy nhiên, cảm giác bây giờ ồn ào chuyện đi hội đầu năm, thực chất là vì chúng ta hay nói nhiều về nó. Ngày xưa, hội làng hầu hết chỉ bó hẹp trong các cộng đồng làng xã hoặc một khu vực tương đối nhỏ, thỏa mãn nhu cầu của cộng đồng trước hết. Còn bây giờ, nói đến lễ hội người ta nghĩ đến du lịch, làm thế nào để kéo khách thập phương đến càng đông càng tốt. Hai tư duy khác nhau, dẫn đến các mối quan tâm khác nhau, cách tổ chức rất khác nhau.
Câu chuyện đền Trần là một thí dụ, vì muốn kéo du lịch, mà tạo dựng, thổi phồng giá trị, tuyên truyền quá mức về “lễ khai ấn của vua Trần”, khiến người dân đổ xô vào đấy. Bây giờ lại phải mất nhiều công sức để trả nó về với sự thật, đó chỉ là một nghi lễ của nhà đền, ấn tín cũng chỉ của nhà đền thôi. Điều tôi muốn nói ở đây là sự tuyên truyền quá tập trung ở một số nơi này mà bỏ qua những nơi khác, tạo nên một tâm lý tín ngưỡng rất không bình thường. Còn thực chất, người dân ở thời nào, ở bất cứ đâu cũng có nhu cầu đi hội, để trải nghiệm, để nhận biết, để bồi đắp tinh thần và để củng cố và mở rộng mạng lưới xã hội của mình như cách gọi bây giờ. Hội làng là một sáng tạo văn hóa của cộng đồng, đi trẩy hội là một nhu cầu văn hóa của nhân dân.
- Nhưng, những năm gần đây, việc người dân du xuân trẩy hội, hầu như rất ít tìm thấy những nét đẹp và sự hài lòng, mà chỉ bức xúc, quá tải. Theo ông, vấn đề ở đây là gì?
- Đất nước chúng ta có biết bao nhiêu điểm để đi du lịch, đặc biệt là du xuân. Thậm chí, không cần phải đi xa, mà tại chỗ, ngay địa phương mình đang sống, cũng có bao nhiêu điều để khám phá. Ngay ở Hà Nội thôi, có biết bao nhiêu di tích chùa chiền, đền phủ, danh thắng. Nhưng tại sao người dân chỉ đổ xô đến một vài điểm. Mỗi mùng một Tết, đường lên Phủ Tây Hồ, chùa Hà... đều tắc nghẽn, gây nên lộn xộn, khiến người muốn đến vì tâm linh hay đi vãn cảnh, thưởng ngoạn cũng chỉ có thể vội vàng chắp tay vái trong dòng người chen lấn, khói hương xì xụp.
Tương tự như thế ở chùa Hương, đền Bà Chúa Kho (Bắc Ninh), đền Trần (Nam Định) và vài nơi khác nữa. Trong khi đó, tại sao những nơi đẹp và ý nghĩa linh thiêng như đền thờ Hai Bà Trưng, đền Phù Đổng, chùa Dâu, chùa Keo, chùa Phật Tích … thì hầu như chẳng có mấy người biết đến trong những ngày xuân. Đấy chính là bệnh bị động chạy theo đám đông trong khi ngành văn hóa, du lịch lại thiếu quy hoạch, thiếu tầm nhìn toàn cục chỉ hành động theo những hiện tượng trước mắt. Đấy còn là sự thiếu hướng dẫn, thiếu thông tin. Ngành công nghiệp văn hóa, ngành du lịch không chú ý tạo ra những ấn phẩm đa dạng có nội dung phong phú, đẹp và hấp dẫn với khách thập phương để giới thiệu những địa điểm văn hóa cần đến như trên. Nếu có chiến lược giới thiệu, quảng bá một cách toàn cục hơn, có định hướng hơn, thì việc du xuân của khách thập phương hằng năm chắc sẽ ý nghĩa hơn, giảm đi những sự lo lắng, bực bội không đáng có.
DU XUÂN KHÔNG PHẢI LÀ CẦU CÚNG
- Theo đánh giá của ông, bản chất việc đi lễ hội mà chủ yếu là đến đền chùa cầu cúng bây giờ có khác so với trẩy hội ngày xưa?
- Tôi nghĩ là có cái giống và cũng có cái khác, khác nhiều. Ngày xưa du xuân trẩy hội vừa để thỏa mãn tâm linh vừa để vui chơi thưởng ngoạn. Người dân lên chùa cầu an bằng cái tâm là chính, với một chút lễ mọn chứ không soạn những lễ lớn như bây giờ. Cái sự cúng bá itheo kiểu thái quá chỉ mới xuất hiện khoảng vài chục năm gần đây. Tuy nhiên, việc đi lễ đông đúc ở một số đền phủ trong xã hội đương đại phản ánh tín ngưỡng, nhu cầu tâm linh thực sự của người dân và cũng phản ánh một tâm lý “hành động theo đám đông”. Người ta bảo nơi này nơi kia thiêng lắm, thế là theo nhau đổ xô đến, chưa biết thiêng thế nào nhưng đã tạo nên hỗn tạp. Chưa kể các giá trị kiến trúc, nghệ thuật của đền chùa mà ngay cả nguồn gốc lịch sử di tích cũng không được du khách quan tâm. Vấn đề ở đây là cách tổ chức, quản lý nhiều nơ icòn chưa tốt, không hợp lý gây nên lộn xộn, gây bức xúc. Chúng ta thiếu những nghiên cứu ứng dụng một cách khoa học để tổ chức hiệu quả các ngày hội làng, các nhà quản lý thiếu một chiến lược cụ thể, góp phần định hướng cho các hành vi tinh thần của xã hội.
- Nói vậy, có nghĩa cơ quan quản lý, các nhà nghiên cứu, truyền thông... có thể dẫn dắt được đời sống tinh thần của người dân?
- Tôi nghĩ là có thể. Câu chuyện đền Trần vừa qua hoàn toàn là do một sự dẫn dắt. Khoảng 15-20 năm trước, ngoài cộng đồng sở tại thì hầu như không nhiều người biết đến Trần. Nhưng rồi bắt đầu từ việc chính quyền và cơ quan quản lý mời các vị lãnh đạo ở những nơi khác đến, rồi đồn đại thổi phồng lên về sự thiêng của “ấn của vua Trần”, thành ra câu chuyện Đền Trần mới trở nên phức tạp đầy kịch tính như bây giờ. Xuất phát từ nhu cầu tâm linh, nhưng cách làm của cơ quan văn hóa, du lịch, truyền thông đã góp phần làm cho nhu cầu đó vượt ra ngoài tầm kiểm soát, làm cho hàng vạn người đổ dồn vào một điểm trong một đêm. Đó là một bài học, một chứng cứ về vai trò của các cơ quan quản lý, truyền thông có ý nghĩa quan trọng trong việc định hướng nhu cầu xã hội này.
NGƯỜI ĐI HỘI THIẾU SỰ CHUẨN BỊ
- Nhìn từ phía người đi hội, có thể thấy cái cách mà người dân mình đi du lịch như bây giờ, có lẽ là rất khác với các nơi khác trên thế giới?
- Tôi thấy cách đi hội, đi du lịch của mình so với các nước, nhất là Âu Mỹ, Nhật Bản rất khác nhau. Ở các nước, người ta đi du lcị h với một ý thức tìm hiểu, khám phá rất rõ. Đi đến đâu, họ chủ động tìm hiểu về nơi đến, sự tích, ý nghĩa, tập tục, và tôn trọng những điều đó. Bao giờ trong tay họ cũng có bản đồ, cẩm nang du lịch, tờ rơi giới thiệu về những nơi họ tới. Họ đi theo guide book chứ không phải theo “rỉ tai”.
Người ta tin ở sách. Sách rất có uy tín, sách thực sự là người hướng dẫn cho xã hội. Thậm chí, người du lịch phải đọc trước, tìm hiểu điểm đến trước khi đi. Còn ở Việt Nam, phần lớn không hề có sự chuẩn bị về tri thức cho những chuyến đi du lịch (có chăng chỉ là mâm đồ lễ thật đầy hoặc tiền lẻ mới cứng). Hơn nữa cũng không có nhiều thông tin, sách giới thiệu các di tích tại chỗ.
- Hạn chế đó, dẫn đến thái độ ứng xử chưa đúng với di tích, môi trường. Theo ông, chúng ta cần phải làm gì?
- Năm trước, tôi có dịp đi du lịch ở Mỹ, từ điểm đỗ ô-tô vào đến nơi tham quan là một con đường khá dài, phải đi bộ cả chục cây số. Đường núi, cứ theo lối mòn mà đi, tôi quan sát không thấy một mẩu giấy gói kẹo, vỏ bao thuốc lá nào rơi ra, không một chai nước, lon co-ca nào bị vứt lại trên đường. Mặc dù, suốt dọc con đường ấy không hề có thùng rác. Không ai đi dọn rác ở đấy cả.
Những biểu hiện ở các điểm lễ hội đầu xuân ở nước mình những năm gần đây là sự cảnh báo về văn hóa. Thật sự cần thiết phải thay đổi tư duy, thay đổi nhận thức của cá nhân và xã hội. Tất cả những điều đó cần được dạy từ trong nhà trường và gia đình. Dạy không phải là lên lớp rao giảng, thi và trả lời, mà phải là mưa dầm thấm lâu, phải có phương pháp. Giáo dục, nó là nền tảng cho toàn bộ câu chuyện ứng xử văn hóa. Cần có sự chuẩn bị lâu dài, bắt đầu từ những việc nhỏ nhất, đơn giản nhất ở mỗi con người.
ĐI ĐỂ QUAY VỀ
- Vâng, những hiện tượng như ông vừa nói, thì phải chăng việc đi du lịch tưởng là rất cần thiết ấy lại gây nên áp lực và sự lãng phí cho xã hội?
- Đã đi thì ít nhiều đều có những thu hoạch, trải nghiệm nhất định. Bây giờ rất nhiều thanh niên ở lứa tuổi ngoài hai mươi đến 35, 40, họ đi nhiều, và cũng biết cách đi để tìm hiểu, khám phá. Cứ nói thế thôi, lớp già chúng tôi chưa chắc đã trải nghiệm được như cái cách mà lớp trẻ đang làm. Các cụ tổng kết rồi, “đi một ngày đàng, học một sàng khôn”.
Có nhiều người trẻ bây giờ, họ đi du lịch nước ngoài, đến nhiều nơi trên thế giới để ngẫm lại, hiểu hơn về đất nước mình. Có những thanh niên, đi là để trở về, học hành, nghiên cứu tốt hơn, mang lại những ợl i ích cho bản thân mình, mở rộng là cho xã hội. Tuy nhiên, cũng có những người đi du lịch nhiều nơi trên thế giới nhưng lại chỉ là để vào siêu thị mua sắm.
- Đầu xuân mới, ông có suy nghĩ và mong ước gì cho một mùa trẩy hội nhiều ý nghĩa?
- Các cụ ngày xưa, mỗi lần đi sứ đều mang về cho đất nước một nghề mới, những công việc mới, những nhận thức mới. Đó là ý thức canh tân, kể cả các cụ đồ Nho và những người thời cận hiện đại mỗi lần đi là mang theo về bao nhiêu câu chuyện. Còn bây giờ, rất tí người đi mà viết những điều mắt thấy tai nghe, những cảm nhận, suy ngẫm, giúp cho mình và những người không có điều kiện đi suy nghĩ về nhiều chuyện khác. Trong lịch sử, chỉ một chuyến đi đến kinh thành mà Hải Thượng Lãn Ông Lê Hữu Trác viết nên tác phẩm Thượng Kinh ký sự, nói lên bao nhiêu câu chuyện lịch sử, bày tỏ những suy nghĩ, băn khoăn về đất nước, về thời cuộc. Tất nhiên, không mong ở giới trẻ bây giờ những việc lớn lao như thế, nhưng ít nhất, có những điều nho nhỏ mà họ có thể nhận thức bản thân mình và truyền đạt lại cho xã hội. Có lẽ trong ngày xuân thì chúng ta nên suy nghĩ và mong ước về điều đó. Đi là để tìm kiếm sự trở về cho tốt hơn.
- Xin cảm ơn ông về cuộc trò chuyện. Chúc ông một xuân mới an lành!
