PGS, TS, Đạo diễn Bùi Chí Trung: NGHĨ KHÔNG CŨ VỀ NHỮNG ĐIỀU KHÔNG MỚI

Làm thế nào định vị thương hiệu “Người chép sử bằng hình” và đoạt được giải thưởng lớn nhất mà tập thể Media 21 (M21) luôn tự hào - được công chúng đón nhận? Câu trả lời của PGS, TS, đạo diễn Bùi Chí Trung - vị thuyền trưởng đang chèo lái con thuyền M21 rất ngắn gọn: “Nghĩ không cũ về những điều không mới”.

“Mới” là đòi hỏi tiên quyết

Phóng viên: Anh từng chia sẻ với báo giới, muốn phim hay phải tìm ra ba cái mới: góc tiếp cận - thông điệp - nội dung mới để câu chuyện lịch sử phải mới; cách kể mới để câu chuyện ly kỳ, khiến khán giả muốn xem; tìm đến đối tượng khán giả mới - những người trẻ hôm nay. Yếu tố “mới” ấy hiện diện ra sao trong những tác phẩm của M21?

PGS, TS, đạo diễn Bùi Chí Trung: Công chúng luôn đòi hỏi cái mới. Họ chỉ hào hứng đón nhận nếu bộ phim đưa ra câu hỏi mới, tìm được câu trả lời mới. Thật ra cái mới không hẳn là thông tin chưa được công bố, mà có khi nằm ở mối liên hệ giữa những sự kiện được người làm phim đặt vào lăng kính khác, từ đó tìm ra cách lý giải logic, thuyết phục hơn. Không dễ dãi chọn giọng kể biên niên cũ kỹ như đặc điểm chung của nhiều phim tài liệu hiện nay, cách kể diễn dịch hay quy nạp (đa cửa sổ, đa góc nhìn) sẽ tăng phần hấp dẫn.

Thí dụ với bộ phim Việt Nam 1963 - Ai sẽ thắng ai?, M21 chọn hướng làm bật nỗi đau của các nước đồng minh, khi vụ đảo chính lật đổ Diệm - Nhu đã cho họ thấy ngay cả nước Mỹ cũng có thể lật cờ với những người tưởng như luôn là bạn. Trong series 7 tập Trường Sơn đối chiến, M21 chọn cách giải mật hồ sơ của cả CIA lẫn Phủ Tổng thống chế độ Sài Gòn để phân tích, lý giải “thành tựu vĩ đại nhất của nền kiến trúc quân sự thế kỷ XX: đường mòn Hồ Chí Minh”. Còn ở 10 tập Mùa đông năm 1991 - phim tài liệu chính luận đầu tiên về quá trình cải tổ dẫn tới sụp đổ của Nhà nước xã hội chủ nghĩa lớn nhất lịch sử thế giới, chúng tôi hệ thống hóa và xâu chuỗi các sự kiện, từ đó phân tích để tìm câu trả lời thỏa đáng cho những thắc mắc: Vì sao Liên Xô tan rã? Vì sao Việt Nam vẫn đứng vững và phát triển dù thành trì xã hội chủ nghĩa đã sụp đổ? Những bài học gì sau ba thập kỷ vẫn còn vẹn nguyên giá trị?

Tác phẩm chuẩn bị ra mắt, Việt Nam 1986 - Đổi mới trong mắt AI là minh chứng rõ nhất, khi không chọn cách kể lại mốc thời gian này như một khúc ca chiến thắng, không giản lược quá khứ thành chuỗi mốc chính sách khô cứng. Thay vào đó, các bạn trẻ của M21 đã tạo dựng một cuộc đối thoại xuyên thời gian giữa Việt Nam ở thời điểm mong manh nhất và khi ý thức rõ nhất về sức mạnh thời đại. Chúng tôi khước từ lối kể giản đơn về thành công của cải cách, phim tập trung vào những cặp vấn đề cốt lõi: ý thức hệ và thực tiễn; ổn định chính trị và nhu cầu đổi mới.

- Khán giả rất dễ choáng ngợp khi tiếp cận số lượng lớn tư liệu quý, không chỉ đơn thuần là văn bản - hình ảnh - âm thanh mà còn là nguồn dữ liệu “sống” đến từ hệ thống chuyên gia và nhân chứng lịch sử đồ sộ cả trong và ngoài nước? Góc nhìn đa chiều từ những tài liệu đầy thuyết phục theo kiểu “nói có sách, mách có chứng” ấy cũng nằm trong tập hợp những cái mới mà M21 muốn mang tới cho khán giả?

Tôi được người xem biết tới lần đầu qua chương trình Hồ sơ mật phát sóng trên nhiều kênh truyền hình. Ở VTC1, nó là một trong những chương trình đầu tiên với tên gọi Bí mật thế kỷ. Dạng thức này ở Nga, nơi tôi theo học, thu hút khá đông người xem, bởi muốn được ngó vào những góc khuất - được lắp ghép, xâu chuỗi và tái hiện dưới góc nhìn khác, thông qua những tư liệu được giải mật dễ tạo sự tò mò. Nhưng cái gọi là “mật” ở đây không phải lúc nào cũng đúng vì nhiều thứ đã công khai, 80% thông tin tình báo là đến từ báo chí. May mắn có cơ hội làm việc với nhiều chuyên gia bậc thầy giúp tôi tiếp cận nhiều nguồn sử liệu, sau đó được phép sử dụng tới đâu tùy từng đầu việc. Nhưng đọc là để mở rộng thế giới quan, hiểu thêm, để rồi trong quá trình làm phim, sự va đập về nhận thức với các chuyên gia, nhà nghiên cứu sẽ khơi thông những mạch ý tưởng mới cho nhóm làm phim, để có thể xâu chuỗi và tái hiện những sự kiện xưa nhưng không cũ. Những thành viên của M21 thật sự giỏi trong công tác sưu tầm, nghiên cứu, phân tích và đưa ra được góc nhìn có bản sắc riêng.

Thông tin trong phim có thể là những điều đã công khai, những đề tài nghiên cứu hoặc cuốn sách mà ai cũng có thể tiếp cận. Nhưng công chúng thường chỉ nhìn thấy một phía, một phần nên bức tranh toàn cảnh không trọn vẹn. Công việc của người làm phim là tìm mối liên hệ, tỉ mẩn khâu ghép từng mảnh vụn để có được một tấm vải phẳng phiu. Đừng nên nghĩ cứ đưa cho một mớ tư liệu là ra được bộ phim, thông điệp cốt lõi không đơn giản là ai- cái gì- ở đâu, cấu trúc không chỉ dừng ở tại sao - thế nào mà là vậy thì sao (so what). Như loạt phim Việt Nam 1972 mở màn cho dự án dài hơi Việt Nam 19XX chúng tôi triển khai đã 5 năm nay, nếu chỉ kể lại những gì đã diễn ra thì đâu phải là phim. Nhưng đặt ra vấn đề, chúng ta có phải là con tốt trên bàn cờ thế cục của các nước lớn hay không, có bị “đem bán” hay không và thoát khỏi vòng xoáy ý thức hệ ra sao, sẽ có một câu hỏi mới và lý giải mới dành cho khán giả.

Cơ hội của phim tài liệu đích thực

- Trong thời đại mà mỗi cá nhân đều có thể làm phim và đăng tải, để tồn tại như những sản phẩm truyền thông không thể thay thế, phim tài liệu sẽ phải thay đổi khá nhiều, thưa anh?

Khi ai cũng có thể ghi hình và làm phim, khi sản phẩm của các đơn vị truyền thông lớn thường bị cuốn theo vòng kỳ cuộc với những đề tài kỷ niệm “đến hẹn lại lên”, phim tài liệu đang bùng nổ về số lượng nhưng dấu ấn đọng lại rất ít. Những tác phẩm xem được không nhiều, phần đa thuộc về các đạo diễn không còn trẻ. Ưu thế “thầy già con hát trẻ” xưa nay lại trở thành rào cản, khi “thầy” dễ bị đuối sức trên đường đua nắm bắt công nghệ - quản trị dữ liệu cũng như vận dụng ngôn ngữ kể chuyện mới trong khâu hậu kỳ vốn đang phát triển với tốc độ quá nhanh.

Nhìn ở chiều ngược lại, khi con người ngày càng thối não (brainrot - thuật ngữ chỉ sự suy giảm tư duy, tập trung do tiêu thụ quá nhiều nội dung số nhanh - nhảm trên mạng xã hội) và bị điều hướng bởi TikTok thì phim tài liệu đích thực càng có cơ hội phát triển và chứng tỏ vị thế.

Bản chất phim tài liệu lịch sử nằm ở tính phản biện và dự báo, nhìn lại quá khứ bằng nhận thức và ý thức hệ chính trị để rút ra bài học cho hôm nay và mai sau. Một tác phẩm chỉ thành công nếu gắn với nhu cầu bức thiết của xã hội. Nhiều người làm phim hay bị huyễn hoặc rằng cái ta có chính là cái công chúng đang cần, điều đó không đúng. Hệ thống giải thưởng báo chí - phim ảnh chồng chéo cũng khiến thang bậc đánh giá bị phân tán, pha loãng. Giải thưởng lớn nhất mà người làm phim nên hướng tới là chinh phục trái tim công chúng lại ít được chú trọng.

Làm phim tài liệu phải đo đếm hiệu quả. Trong mô hình đánh giá tác động, nếu sản phẩm chỉ dừng ở mức đáp ứng nhu cầu nghe - nhìn và phục vụ văn hóa đại chúng thì mới chỉ đạt tới 1/3. Nếu gánh vác, làm tốt cả sứ mệnh chính trị và chất lượng nội dung - nghệ thuật, được thị trường chấp nhận mới đạt yêu cầu.

- Trong phần bình luận dưới những tập phim thu hút nhiều triệu lượt xem của M21, tôi thấy nhiều chia sẻ tâm huyết của người trẻ. Tác phẩm của các anh đang phát hành chủ yếu trên ti-vi, sau đó là các nền tảng như YouTube. Mở rộng cánh cửa để phim đến được với ngày càng nhiều đối tượng công chúng cũng là một gợi ý hay?

Đúng là đầu ra của sản phẩm M21 chỉ có vậy, nhưng số cánh cửa đang chờ được mở còn khá nhiều. Muốn có nhiều phim hay phải có thị trường đúng nghĩa. Phim đạt chất lượng tốt có thể bán được trên các nền tảng truyền hình trả tiền - nơi những cơ hội lớn đang mở ra với tương lai rất dài. YouTube đã thuộc về quá khứ, OTT (dịch vụ cung cấp nội dung số qua internet) cùng các nền tảng mới cần được quan tâm.

Không chỉ có vậy, sản phẩm có thể được tham gia vào những thị trường lưu trữ và trình chiếu kiểu mới (như bảo tàng, không gian công cộng, cơ sở giáo dục cùng quán café hướng tới trải nghiệm chuyên sâu). Dòng phim này cũng cần có thêm những nhà đầu tư ngoài quốc doanh, ngoài công lập, đặc biệt là sự tham gia của những “ông lớn” big - tech có tiềm năng truyền thông lớn như Viettel - MyTV - FPT Play và thậm chí vươn xa hơn trên các nền tảng xuyên biên giới, các hạ tầng quốc tế để tạo cơ hội, lực đẩy cần thiết giúp phát triển.

- Trân trọng cảm ơn anh về cuộc trò chuyện!