Tà lãnh không phai

Trong căn nhà ấy, có một người đàn bà đã ngoài bảy mươi, lưng hơi còng, tóc bạc thưa, tên gọi bà Lựu.

Bà không nhận may đồ hàng loạt. Cả năm chỉ may vài chục chiếc áo dài, đều đặn như những mùa lũ. Người ta nói: ai muốn một chiếc áo từ tay bà, phải chờ như thể chờ mùa trái mặc nưa chín - không thể gấp, không thể hối thúc. Vì lụa lãnh không đơn thuần là vải, nó là ký ức được dệt bằng tay, là bóng tối của đất, là ánh trăng đã từng soi lên bờ vai người thiếu phụ năm xưa.

Ngày cô gái ấy bước vào hiệu, trời có mưa. Mưa không lớn, nhưng rơi như một bản dạo đầu cũ kỹ.

Cô gái trẻ - Hélène - khoác chiếc khăn choàng màu đá xám, mái tóc nâu gợn sóng, dáng vẻ như một người không thuộc về nơi này. Nhưng trong ánh mắt cô, có gì đó mềm, sâu và khát khao đến mức khiến bà Lựu dừng tay giữa đường kim.

- Con muốn may một chiếc áo dài lãnh mặc đám cưới.

- Vì sao không chọn vải khác?

- Vì... con sẽ lấy chồng người Việt.

- Lãnh không phải để mặc một lần.

Hélène mỉm cười, rất khẽ.

- Và tình yêu của con cũng không phải cho một ngày.

Anh tên Phan, là kỹ sư xây dựng sinh ở Huế, du học ở Lyon, gặp cô gái Pháp mang một trái tim Đông Dương lạc thời giữa mùa đông xứ tuyết. Họ yêu nhau không vội vã.

Không có những nụ hôn bồng bột, chỉ là những buổi chiều anh giảng cho cô nghe về mái đình cong, về những bức hoành phi câu đối, về màu đen của lãnh là thứ đen chứa cả hoài niệm và sự biết ơn.

Anh từng nói:

- Nếu có ngày mình cưới nhau, em hãy mặc áo dài lãnh. Đó là chiếc váy cưới đẹp nhất trong tim anh.

- Vì sao lại là lãnh?

- Vì nó được làm ra không phải bằng máy, mà bằng tay. Không phải bằng hóa chất, mà bằng thời gian.

- Giống như chúng ta.

- Giống như em.

Trong căn phòng thấp ánh đèn dầu, bà Lựu cẩn thận đo từng đường trên người Hélène. Cô đứng yên, lặng lẽ, như thể đang dâng mình cho một nghi lễ.

Khi bà đo đến vùng cổ, cô gái hỏi:

- Con muốn cổ tròn được không bà?

- Cổ áo dài là nơi giữ lại phần đoan chính nhất của một người đàn bà.

Cô gái ngẩng lên, mắt chưa hiểu hết.

Bà đặt tay lên cổ mình, mỉm cười.

- Người ta có thể cúi đầu, nhưng cổ áo thì phải đứng. Không phải để kiêu, mà để nhắc nhớ mình là ai.

Cô khẽ gật, giọng gần như một lời thầm:

- Con chưa từng nghĩ vậy. Nhưng giờ con tin.

- Lãnh không trơn tru. Nó có sớ, có độ nặng. Mặc lãnh là mặc một lớp ký ức. Mặc lãnh, là mặc trách nhiệm.

- Con sẵn sàng gánh.

Bà Lựu mỉm cười. Không phải vì cô gái trả lời đúng, mà vì cô không hề do dự.

Trong bảy ngày, bà không nhận thêm khách.

Bà dệt lại một mẫu cổ - kiểu cổ cao, tay raglan, tà dài vừa chấm gót. Vạt trước thêu chỉ đen mờ, không hoa văn, chỉ có một đường thêu ẩn - hình dòng Mekong chạy dọc từ ngực xuống eo.

Lãnh không cần trang trí. Nó có vẻ đẹp của sự tiết chế.

Bà kể với Hélène, như lời trăn trối không cần người nhớ:

- Xưa, có một người lính Pháp, đóng quân ở gần đây. Anh ta yêu một cô gái Việt. Khi rút đi, anh gửi lại chiếc khăn quàng cổ. Bà ấy giữ suốt bốn mươi năm. Không lấy ai, không yêu ai. Chỉ ngồi dệt lãnh.

- Bà ấy có hối tiếc không?

- Không. Vì bà ấy không yêu để được giữ người. Bà yêu để giữ lòng.

Ngày Hélène mặc thử áo, trời lại mưa.

Bà Lựu nhìn cô, lặng lẽ gật đầu.

- Con mặc không chỉ đẹp. Con mặc như thể nó sinh ra là dành cho con.

Cô cười mà mắt rưng rưng.

Nhưng rồi chiến tranh quay lại. Phan mất liên lạc. Tin tức đứt quãng. Người ta bảo anh bị bắt ở đâu đó vùng biên giới. Có người bảo anh mất tích trong một cuộc đột kích. Không ai biết chắc.

Hélène không quay về Pháp.

Mười năm bặt tin Phan.

Cô sống ở An Giang, dạy học cho trẻ em nghèo, phụ bà Lựu nhuộm lãnh, chà vải, phơi giữa nắng cháy. Giống như vải lãnh - càng phơi nắng càng bền, càng chà xát càng thấm.

Năm đất nước hòa bình, người đàn ông tóc hoa râm, gầy rạc, bước vào cửa tiệm cũ. Anh mang theo một túi nhỏ, bên trong là chiếc khăn choàng cổ đã sờn - vật anh cất suốt thời bị giam giữ. Khi nhìn thấy chiếc áo dài treo trên tường, anh lặng người.

Hélène bước ra từ sau bếp. Mắt họ chạm nhau. Không ai cất tiếng. Vì lãnh không cần lời. Vì tình yêu thật sự không cần giải thích.

Bà Lựu mất năm sau đó. Trước khi ra đi, bà đặt tay vào tay Hélène.

- Con giữ nghề. Không phải để sống. Mà để yêu.

- Con hứa.

Cô mở lại hiệu may. Nhưng chỉ may lãnh. Không ai gọi cô là thợ nữa. Người ta gọi cô là “người giữ bóng thời gian”.

Nhiều năm sau, có người viết về chiếc áo dài màu đen ấy trong một tạp chí văn hóa Pháp. Bài viết mang tên: “La fidélité cousue à la main” (Sự thủy chung được may bằng tay).

Người ta không rõ vải ấy có gì đặc biệt, chỉ biết khi đứng gần, họ thấy lòng mình mềm xuống, như nghe một bản nhạc cũ mà chưa từng thuộc lời.

Hélène tiếp quản căn nhà gỗ cũ, không thay đổi gì - vẫn là mái tôn lợp tạm, chiếc bàn gỗ mòn vẹt và khung dệt mà bà Lựu từng gọi là “người bạn già”. Cô giữ thói quen dậy sớm, nấu nước, pha trà, rồi mới bắt đầu chải vải, phơi vải, gấp vải. Từng động tác như một nghi lễ. Không vội, không gấp. Mỗi ngày trôi qua như một hàng chỉ được may cẩn trọng - chậm, nhưng chắc.

Phan làm việc ở Sở Xây dựng. Anh không nói nhiều, cũng không chen vào thế giới của cô. Thỉnh thoảng, anh ngồi ở bậu cửa, đọc sách, tay cầm một cốc trà nóng, nhìn cô phơi từng tấm lãnh lên giàn tre.

Một buổi chiều, anh hỏi:

- Em có thấy đã phí mất mười năm đời mình không?

Cô dừng tay, ngẩng lên, nheo mắt nhìn nắng đang xiên xiên cuối chiều.

- Không. Em chỉ nghĩ, chính mười năm ấy mới khiến em biết mình yêu anh sâu đến đâu.

Anh cúi đầu. Lãnh không phai. Và tình yêu ấy cũng vậy.

Mỗi năm, Hélène chỉ nhận một học trò.

Cô không chọn người khéo tay nhất, cũng không chọn người nghèo nhất - mà chọn người có ánh mắt lặng.

Cô bảo:

- Lãnh chỉ đen đẹp khi người nhuộm nó không sốt ruột, không mong cầu, không toan tính. Như khi mình yêu ai đó, không vì người ấy đáp lại, mà vì mình đủ tin rằng, yêu là điều đáng để làm.

Có năm, cô dạy một cô gái vừa bỏ chồng, ôm con về làng với mẹ.

Có năm, cô nhận một cậu thanh niên nghe kèn saxophone mỗi đêm, vì mẹ mất sớm, cha đi biệt.

Tất cả đến, rồi đi, nhưng đều nhớ rằng có một người phụ nữ lai Pháp đã dạy họ: phơi lãnh cũng là phơi lại trái tim mình dưới nắng.

Một ngày mùa hạ, viện bảo tàng Dệt May quốc gia mời Hélène trưng bày một chiếc áo dài lãnh trong triển lãm đặc biệt: “Những biểu tượng của sự bền vững”.

Họ cử người đến tận An Giang, chụp ảnh, quay phim, và mời cô phát biểu.

Trước ống kính, cô chỉ nói:

“Chiếc áo dài tôi may không phải để mặc trong một ngày. Nó được sinh ra từ đất, từ nắng, từ đôi tay của một cụ già tên Lựu - người không có danh phận to tát trong cuộc đời, nhưng là sợi chỉ cuối cùng giữ cho truyền thống không đứt gãy”.

Nói xong, cô quay lại nhìn chồng đang đứng phía cuối khán phòng. Anh gật đầu, mắt đầy lặng yên.

Người ta bắt đầu đến nhiều hơn. Không phải chỉ để may áo, mà để được thấy tận mắt quy trình phơi vải, đập vải, nhuộm vải trong trái mặc nưa - thứ quả đen thẫm mọc từ rừng, chát gắt khi còn sống và mịn ngọt như nhung khi thành màu.

Trẻ con làng bắt đầu nhặt hạt mặc nưa. Họ lập ra “Tổ tiểu nông trái nhuộm”, và Phan đứng ra xin bảo tồn vùng trồng cây mặc nưa. Cả làng náo nức như vừa tìm lại được một ký ức lâu đời.

Cô bé con nhà hàng xóm - tên là Linh - mỗi chiều chạy qua tiệm, hỏi:

- Cô ơi, lãnh có màu hạnh phúc không?

Hélène vuốt tóc bé, đáp:

- Có. Màu đen của lãnh là màu hạnh phúc khi người ta không còn cần gì phải chứng minh.

Tháng chạp năm ấy, Phan lâm bệnh nặng. Căn bệnh ung thư hành hạ anh, khiến dáng người từng rắn rỏi giờ khô gầy, như chính khung gỗ căng vải phơi lâu dưới nắng.

Anh nằm trong phòng, còn cô vẫn dệt. Không bỏ một ngày nào. Mỗi sáng, cô đặt một tấm lãnh mới bên đầu giường anh - như người ta dâng bánh trái cho thần linh.

Anh hỏi:

- Anh sống thêm được bao lâu?

Cô lắc đầu:

- Lãnh phơi bao lâu là đủ?

Anh cười:

- Đến khi nào nó khô.

- Không. Đến khi nó ngấm đủ ánh sáng.

Anh nắm tay cô, lặng lẽ.

Anh mất vào một sáng mùa xuân. Trời không mưa, cũng không nắng. Chỉ có gió nhè nhẹ, như tay ai vuốt lên má. Cô không khóc trước bàn thờ. Không ai thấy nước mắt cô.

Ba ngày sau, người ta thấy cô phơi một tấm vải dài lạ thường, đen bóng như mặt gương, nhẹ như hơi thở. Đó là tấm vải cuối cùng mà cô đã dệt cho anh. Không phải để mặc. Mà để phủ.

Cô thêu lên đó một dòng chữ bằng chỉ chìm: “Đã từng yêu, và sẽ còn yêu, qua mọi kiếp người”.

Hélène sống thêm nhiều năm. Mỗi năm, cô dạy một người. Nhưng càng về sau, cô không dạy kỹ thuật nữa. Chỉ dạy cách giữ nhịp thở khi làm một điều bằng tay. Cô bảo:

- Lãnh không cần ai bảo vệ. Nó chỉ cần ai đó giữ cho đúng cách sống. Giữ cho đừng vội.

Trước khi mất, cô gọi Linh - cô bé từng hỏi về màu hạnh phúc - đến bên giường. Cô đặt tay lên tay Linh, nhẹ đến mức như tiếng gió thổi qua tà áo:

- Con tiếp tục. Không phải để sống. Mà để yêu.

Hôm đưa tang cô, cả làng mặc áo dài đen. Không tang tóc. Chỉ là... đen của sự yên lòng.

Trên bàn thờ, đặt duy nhất một tấm lãnh được gấp vuông vức, và một câu khắc bằng mực nâu:

“Tôi đã sống, như một sợi chỉ. Không ai nhìn thấy. Nhưng may nên cả một đời áo”.

Sau đám tang Hélène, làng trở lại vẻ trầm mặc vốn có. Những tà áo đen được gấp lại, cất kỹ trong rương, như kỷ vật không ai nỡ mặc lần hai. Nhưng bên trong mỗi nhà, ngọn lửa gìn giữ nghề dường như đã được nhóm lên, lặng mà không tắt.

Nhiều năm sau, khi báo chí viết về bà Lựu, về Hélène, về Phan, họ không nhắc nhiều đến tiệm may, hay kỹ thuật nhuộm lãnh. Họ chỉ nhắc về một thứ đã từng tồn tại như một ngọn lửa nhỏ, đủ để sưởi ấm cả một đời người.

Một tình yêu như vải lãnh. Không sáng chói. Không nhẹ tênh. Nhưng bền, đậm và không phai.

Cô bé Linh, giờ là một thiếu phụ, tiếp tục phơi vải, nhuộm lãnh, thêu chỉ lặng lẽ như cô giáo mình thuở trước. Cô không mở lớp, chỉ dạy những đứa trẻ đi ngang qua vạt phơi, dạy bằng sự nhẫn nại và kiên định.

Một buổi sáng tháng Tư, Linh được mời đi gặp một “đối tác nước ngoài”. Người đàn ông quốc tịch Pháp, áo trắng, cà vạt xám, tự giới thiệu là thương gia trong ngành thời trang cao cấp. Ông ta nói tiếng Việt lưu loát, ánh mắt sắc như lưỡi dao bọc nhung:

- Tôi muốn hợp tác. Các cô giữ nghề, chúng tôi đầu tư máy móc, sản xuất hàng loạt. Bảo đảm thương hiệu toàn cầu. Ở Paris, một chiếc áo dài bằng vải lãnh có thể bán với giá cả nghìn đô. Cô có thể đưa cả làng thoát nghèo.

- Tôi không học nghề để làm giàu. Tôi học để giữ một cách sống.

Ông ta cười.

- Nếu không bán, cô sẽ mất. Dấu đỏ đã đóng. Nhà máy sẽ được xây. Vùng nguyên liệu sẽ bị đào đi. Các cô sẽ chỉ có ít tiền đền bù thôi.

Linh im lặng. Rồi dứt khoát đứng lên. Gấp vạt áo. Nhẹ nói:

- Tôi từ chối.

Đêm hôm ấy, Linh không ngủ được. Tiệm may nhỏ vẫn sáng một ngọn đèn vàng, hắt bóng cô lên vách tường, dài và mỏi như chiếc bóng của một người đàn bà giữ một ngọn lửa đang yếu dần giữa trận cuồng phong.

Cô lặng lẽ lấy một tấm lãnh ra, đặt lên bàn, vuốt phẳng. Tấm vải đen, mượt, im lìm như mặt nước trước giông. Mười năm qua, cô đã phơi bao nhiêu vạt nắng để có được một vạt vải như vậy? Đã mất bao nhiêu đêm không ăn, không ngủ, chỉ để tìm lại công thức nhuộm từ nước giếng và trái mặc nưa đúng mùa?

Vậy mà giờ đây... chỉ một chữ ký, một dãy số trong tài khoản, là có thể đổi lấy sự nhàn hạ. Máy móc sẽ làm thay tay cô. Công nhân sẽ làm theo lệnh. Vải sẽ ra đều như mía ép. Và cô có thể ngồi đó, nhận tiền, ký tên vào thương hiệu, xuất hiện trên các tờ tạp chí.

Linh nhìn bàn tay mình khô, chai, có những chỗ nứt nẻ đến bật máu. Một bàn tay chẳng đẹp đẽ gì. Một bàn tay không hợp với cái gọi là “nữ doanh nhân thành đạt”.

Trong một khoảnh khắc, cô thấy mình yếu đi. Rất yếu. Như khi nhìn thấy mẹ khóc trước mâm cơm thiếu gạo năm nào. Như khi chôn chiếc áo đầu tiên cô may bằng lãnh theo Hélène trong đất ẩm mùa xuân. Như khi người ta đọc đơn giải tỏa đất và gọi đó là “tái định cư nhân văn”.

Cô bật khóc. Lần đầu tiên sau nhiều năm. Khóc như thể gột rửa lý tưởng đang tróc dần dưới áp lực đời sống. Khóc vì thấy mình quá nhỏ trước một cuộc chơi lớn, nơi kẻ giữ nghề thì đói, còn kẻ bán nghề thì giàu.

Trong cơn nức nở, cô chạm vào chỉ thêu Hélène để lại. Một màu chỉ nâu trầm, vẫn chưa bạc theo năm tháng. Trên đó, những mũi thêu lẩn vào vải, nhỏ như tiếng thì thầm của người đã khuất: “Giữ nghề. Không phải để sống. Mà để yêu.” Câu ấy như một chiếc neo, kéo cô khỏi vực. Cô lau nước mắt. Cúi xuống, thêu tiếp một mũi chỉ mới. Lặng lẽ. Chậm. Và chắc.

Báo chí bắt đầu đưa tin. Một tờ báo lớn đăng bài: “Ngôi làng giữ lại màu nguyên sinh của đất giữa cơn lốc đầu tư”. Hình ảnh Linh và một nhóm người đang phơi vải giữa nắng cháy, xuất hiện trên mạng xã hội, lan khắp nơi.

Những người ra lệnh giải tỏa lúng túng. Thương gia rút. Làng còn đó. Dư luận tạo sức ép đánh giá lại. Và kỳ lạ thay, lãnh lại lên giá. Các nhà thiết kế tìm đến, đặt hàng với yêu cầu “phải dệt tay, phải nhuộm mặc nưa, phải phơi nắng thật kỹ và phải thêu bằng chỉ không hiện”.

Linh nói với học trò:

- Đừng mừng vì tiền. Mừng vì người ta nhớ ra: không phải cái gì cũng nên làm hàng loạt.

Làng được công nhận là Làng nghề truyền thống cần bảo tồn cấp quốc gia. Không ai phải rời đi nữa. Nhưng cũng không ai ngủ quên. Họ lập một quỹ học nghề, tổ chức lễ hội trái mặc nưa.

Có người hỏi Linh:

- Vì sao chị không nhận tiền đầu tư, mà phải mỏi mệt giữ lấy cái nghề lưng còng tay chai?

Linh mỉm cười, gấp lại một chiếc áo dài mới vừa may xong:

- Vì tôi được dạy rằng: bán sản phẩm, không bán nghề.

Chiếc áo ấy, về sau được đặt trong tủ kính của một bảo tàng nghề thủ công tư nhân, bên dưới ghi: “Lãnh đen bởi nhựa mặc nưa, nhưng bền bỉ bởi lòng người không đổi chác. Đây không phải là một cổ vật, đây là di ngôn của tình yêu không phai”.

Vào một buổi chiều nhạt nắng, bé An ngồi bên hiên, lúi húi may váy búp bê bằng mảnh lãnh vụn. Một cặp vợ chồng người Pháp tìm đến, mang theo lời đề nghị giản dị mà nghiêm cẩn: đưa lãnh vào trưng bày trong các không gian tôn vinh nghề thủ công bậc cao - nơi chỉ lưu giữ những điều không thể thay thế bằng tốc độ hay thị hiếu.

Linh nhìn họ, rồi nhìn con gái. Cô không gật đầu. Chỉ đặt tay lên vai bé An, khẽ nói:

- Cũng như trẻ con, lãnh cần được lớn lên đúng cách.

Còn bé An, vẫn lúi húi khâu chiếc váy chưa xong. Nhưng ai nhìn vào cũng biết: tương lai đã bắt đầu từ chính những vạt vải vụn ấy.